Theo các báo cáo tổng hợp từ Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan, việc nghiên cứu thấu đáo không gian sinh thái, các số liệu định lượng và dư địa của vùng diêm nghiệp này là cơ sở khoa học quan trọng để định hình các chiến lược phát triển kinh tế nông thôn mang tính đặc thù. Tác phẩm tập trung phân tích cấu trúc kinh tế không gian, đánh giá năng lực thích ứng sinh thái và hoạch định hệ thống giải pháp toàn diện nhằm phát triển bền vững vùng diêm nghiệp xứ Bắc trong nhịp sống mới của đất nước.
Bức tranh tổng thể, hệ thống số liệu định lượng và đặc điểm sinh thái vùng đồng bằng Bắc Bộ
Theo các số liệu quy hoạch và thống kê từ các cơ quan quản lý chuyên ngành, tổng diện tích sản xuất muối toàn quốc duy trì quy mô trên 14.000 ha, trong đó khu vực miền Bắc chiếm một tỷ trọng khiêm tốn với hàng trăm hécta, tập trung tại các tỉnh ven biển tiêu biểu như Nam Định (nổi bật với vựa muối Bạch Long, huyện Giao Thủy có quy mô lớn trên 200 ha), Thái Bình, Hải Phòng và Ninh Bình. Phương thức sản xuất tại đây mang dấu ấn của sự chắt chiu, tinh tế trong từng ô nề ven cửa sông và vùng bãi bồi ven biển có độ ẩm cao.
Độ mặn của nguồn nước biển tại đây biến động theo mùa và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ lưu lượng phù sa của hệ thống sông lớn đổ ra biển, khiến độ mặn trung bình nước biển thường thấp hơn so với các vùng biển miền Trung. Điều kiện khí hậu với bốn mùa rõ rệt, số giờ nắng trung bình năm thấp hơn (chỉ dao động từ 1.600 đến 1.800 giờ nắng/năm) và những tháng mùa đông ít nắng đòi hỏi người diêm dân phải vận dụng một hệ thống tri thức bản địa vô cùng linh hoạt. Quy trình sản xuất muối tại đây thường gắn liền với hệ thống đê điều, hệ thống thủy lợi ven sông và các ô nề được quy hoạch đan xen trong không gian nông nghiệp châu thổ. Sự kết hợp giữa kỹ thuật làm muối trên nền cát pha và nguồn nước mặn cửa sông đã tạo nên những hạt muối có thành phần khoáng chất cân đối, phục vụ đắc lực cho nhu cầu tiêu dùng và chế biến thực phẩm của người dân địa phương.
Không gian văn hóa làng nghề, thách thức kinh tế thị trường và áp lực chuyển dịch sinh kế
Sức sống của diêm nghiệp miền Bắc không chỉ nằm ở sản lượng muối thu về mỗi vụ mà còn gắn liền với hệ sinh thái văn hóa làng nghề lâu đời. Không gian sản xuất muối ở đây hòa quyện với nhịp sống của các làng quê đồng bằng châu thổ, nơi lưu giữ những giá trị kiến trúc, phong tục và sự gắn kết cộng đồng bền chặt qua nhiều thế hệ. Mỗi cánh đồng muối ven biển miền Bắc là một thiết chế văn hóa sống động, phản ánh lịch sử khai khẩn đất hoang, đắp đê lấn biển của cha ông. Hạt muối nơi đây đượm tình đất, tình người và đậm đà bản sắc văn hóa châu thổ, tạo nên một giá trị phi vật thể vô cùng quý giá.
Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại và quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, sinh kế của diêm dân miền Bắc đang đứng trước những biến động sâu sắc. Áp lực từ thu nhập bấp bênh do phụ thuộc vào điều kiện thời tiết cực đoan, mưa bất thường trong mùa hạ đã khiến một bộ phận lao động trẻ dịch chuyển sang các khu công nghiệp hoặc đô thị lớn. Tình trạng này dẫn đến việc diện tích canh tác muối tại một số địa phương có xu hướng thu hẹp, đặt ra bài toán cấp bách về việc cần phải có những định hướng quy hoạch và hỗ trợ kịp thời để giữ gìn không gian diêm nghiệp truyền thống.
Định hướng giải pháp phát triển toàn diện và bền vững cho diêm nghiệp miền Bắc
Để diêm nghiệp miền Bắc vượt qua những rào cản về điều kiện tự nhiên, phát huy tối đa tiềm năng bản địa và hiện thực hóa các mục tiêu theo Quyết định số 1325/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ký ngày 31 tháng 8 năm 2020 về việc phê duyệt Đề án phát triển ngành muối giai đoạn 2021 - 2030, hệ thống sáu giải pháp đồng bộ được triển khai cụ thể như sau:
Thứ nhất, về quy hoạch không gian và bảo vệ diện tích đất sản xuất: Các cơ quan quản lý nhà nước cần rà soát, quy hoạch ổn định các vùng diêm nghiệp truyền thống, kiên quyết bảo vệ diện tích đất sản xuất trước áp lực đô thị hóa ven biển, đồng thời lập danh mục bảo tồn các bí quyết kỹ thuật thủ công lâu đời như một bộ phận không thể tách rời của di sản văn hóa phi vật thể.
Thứ hai, về ứng dụng khoa học kỹ thuật thích ứng biến đổi khí hậu: Hỗ trợ diêm dân đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng thủy lợi, áp dụng vật liệu thân thiện với môi trường cho hệ thống ô nề, kết hợp xây dựng các nhà vòm che mưa di động nhằm khắc phục tính mùa vụ và giảm thiểu tối đa thiệt hại do những cơn mưa trái mùa đột ngột.
Thứ ba, về phát triển kinh tế hợp tác và chuỗi giá trị OCOP: Củng cố các hợp tác xã muối kiểu mới để đóng vai trò đầu mối tổ chức sản xuất, kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng an toàn thực phẩm, đồng thời đẩy mạnh xây dựng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và phát triển các dòng sản phẩm muối tinh chế, muối thảo dược gắn với chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP).
Thứ tư, về cơ chế tài chính và tín dụng ưu đãi: Nhà nước cần thiết lập các gói tín dụng dài hạn với lãi suất thấp nhằm hỗ trợ diêm dân và các doanh nghiệp vừa và nhỏ đầu tư nâng cấp kho bãi, đổi mới công nghệ chế biến sâu và hoàn thiện hệ thống đóng gói thương phẩm đạt chuẩn.
Thứ năm, về tích hợp phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp: Khai thác lợi thế không gian văn hóa châu thổ kết hợp với các làng nghề muối truyền thống để hình thành các tuyến du lịch trải nghiệm, giúp du khách trực tiếp tham gia quy trình sản xuất, qua đó tạo nguồn thu nhập kép cho diêm dân.
Thứ sáu, về đẩy mạnh truyền thông đa nền tảng và xúc tiến thương mại: Tăng cường quảng bá hình ảnh hạt muối sạch và văn hóa diêm nghiệp miền Bắc trên các nền tảng số, kết nối trực tiếp sản phẩm với các hệ thống phân phối lớn và thị trường tiêu dùng rộng lớn trong cả nước.
Tiền đề phát triển bền vững và định hướng tương lai
Nhìn nhận một cách khách quan, dẫu đối mặt với nhiều bất lợi về điều kiện khí hậu và quy mô diện tích nhỏ hẹp, diêm nghiệp miền Bắc lại sở hữu những lợi thế cạnh tranh mang tính chiến lược riêng biệt. Chính sự kết hợp độc đáo giữa hệ sinh thái châu thổ sông Hồng, không gian văn hóa làng nghề đậm đà bản sắc cùng vị trí địa lý cận kề các đô thị lớn đã tạo ra tiền đề vững chắc để phát triển các dòng sản phẩm muối đặc sản giá trị cao và mô hình du lịch sinh thái nông nghiệp. Việc chuyển đổi tư duy từ sản xuất số lượng lớn sang phát triển kinh tế đa giá trị, gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản văn hóa với ứng dụng khoa học công nghệ và cơ chế hỗ trợ đồng bộ từ Nhà nước sẽ là chìa khóa vàng. Thông qua đó, diêm nghiệp miền Bắc không chỉ vượt qua các rào cản tự nhiên, giữ vững không gian sinh thái ven biển mà còn vươn lên mạnh mẽ, đóng góp thiết thực vào sự phát triển toàn diện, bền vững của ngành muối quốc gia trong nhịp sống mới của đất nước.
