Sự chuyển mình của khu phố cổ Hà Nội, nơi nhiều gia đình đang chủ động biến những ngôi nhà di sản thành không gian văn hóa, nghệ thuật thủ công và du lịch trải nghiệm, là một minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của một "đô thị di sản". Dưới góc nhìn tổng hòa về kinh tế, văn hóa, nghệ thuật và phát triển hạ tầng kết cấu xã hội bền vững, mô hình này không chỉ là một phương thức sinh kế tự thân sinh động, mà đã trở thành một xung lực mới, khơi thông nguồn vốn văn hóa ngàn năm để nuôi dưỡng tương lai Thủ đô. Hoạt động này hoàn toàn tương thích và hiện thực hóa mục tiêu cốt lõi của Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 (ban hành kèm theo Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 08/9/2016 của Thủ tướng Chính phủ) và Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 22/2/2022 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021, 2025, định hướng đến năm 2030. Đặc biệt, xu hướng này bám sát tư tưởng chiến lược của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, văn kiện chuyên đề mang tính bước ngoặt nhằm nâng tầm toàn diện nền văn hóa dân tộc, cùng định hướng khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc được khẳng định tại các nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng.
1. Mô hình biến nhà cổ thành không gian văn hóa, thủ công và du lịch trải nghiệm: Bước chuyển dịch tất yếu của kinh tế di sản
Về mặt văn hóa, hiện tượng người dân phố cổ tự thân chuyển đổi công năng không gian sống thành các điểm đến văn hóa trải nghiệm đánh dấu một bước chuyển dịch sâu sắc từ tư duy "bảo tồn tĩnh" sang "bảo tồn động". Di sản không còn bị đóng băng như những hiện vật lặng câm, mà trở thành một thực thể sống, nơi hơi thở lịch sử hòa quyện vào nhịp sống đương đại. Việc người dân dùng chính tư liệu sản xuất đặc biệt này để kiến tạo các sản phẩm, dịch vụ văn hóa độc đáo đã đưa cộng đồng trở lại vị trí chủ thể trung tâm theo đúng tinh thần của Luật Di sản văn hóa (Luật số 28/2001/QH10, sửa đổi bổ sung năm 2009). Mô hình này đáp ứng hoàn hảo tinh thần cốt lõi của Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, định hướng đưa văn hóa thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm để phát triển bền vững với giá trị lõi "văn hiến, Bản sắc, Sáng tạo".
Dưới lăng kính kinh tế học, mô hình này là lời giải cho bài toán tối ưu hóa "vốn văn hóa" thành động lực tăng trưởng chất lượng cao. Kinh tế di sản giúp dịch chuyển cơ cấu từ chiều rộng sang chiều sâu, gia tăng giá trị thặng dư bằng hàm lượng tri thức và tính độc bản của sản phẩm. Thay vì chịu áp lực di dời đô thị hoặc chấp nhận đánh đổi mặt tiền để kinh doanh bán lẻ tự phát, gây bão hòa và xung đột môi trường, người dân có thể tạo dựng sinh kế bền vững ngay tại không gian sống của cha ông. Dòng tiền tuần hoàn từ dịch vụ văn hóa cao cấp không chỉ nâng cao chất lượng cuộc sống hộ gia đình, mà còn quay trở lại tái đầu tư, tu bổ cho chính di sản, giảm tải đáng kể gánh nặng cho ngân sách nhà nước trong việc trùng tu di tích. Hơn thế nữa, những không gian di sản sống động này chính là "bệ phóng" hoàn hảo để quảng bá các nét đẹp văn hóa truyền thống, lan tỏa tinh hoa nghệ thuật thủ công đến với bạn bè quốc tế một cách tự nhiên và thuyết phục nhất, nâng tầm vị thế thương hiệu "Thành phố Sáng tạo" của Hà Nội trên bản đồ toàn cầu.
Nhà báo Vương Xuân Nguyên - Tác giả của bài viết
Xét về hạ tầng và kết cấu xã hội, xu hướng tự phát nhưng đầy ý thức này đang góp phần điều hòa các xung đột đô thị tại vùng lõi lịch sử. Phố cổ từ lâu đã đối mặt với áp lực quá tải về mật độ dân cư và hạ tầng kỹ thuật. Khi các ngôi nhà cổ chuyển đổi công năng thành không gian trải nghiệm tinh gọn, mật độ sinh hoạt thường nhật được giảm tải, đồng thời thúc đẩy người dân chủ động nâng cấp hệ thống hạ tầng an toàn, phòng cháy chữa cháy, cấp thoát nước vi mô theo hướng chuẩn hóa. Quan trọng hơn, những ngôi nhà này hoạt động như những "điểm tụ hạ tầng xã hội", nơi tái kết nối các mối quan hệ cộng đồng, gìn giữ tình làng nghĩa xóm trước làn sóng thương mại hóa. Xu hướng này hoàn toàn đồng nhất với Đồ án Quy hoạch phân khu đô thị lõi lịch sử (H1-1A), hướng tới cấu trúc không gian đa tầng, lấy trục văn hóa làm chủ đạo và phát triển một đô thị "Văn hiến, Văn minh, Hiện đại, Hạnh phúc".
2. Bí quyết giúp nhà cổ và nghề truyền thống vừa tạo giá trị kinh tế, vừa giữ trọn vẹn bản sắc văn hóa vốn có
Để một ngôi nhà cổ hay một nghề truyền thống vừa sinh lời bền vững, vừa giữ được hồn cốt văn hóa thay vì trượt dài thành sản phẩm du lịch thương mại hóa đơn thuần, câu trả lời nằm ở khả năng bảo tồn tính chân thực và kích hoạt chuỗi giá trị nhân văn độc bản. Bí quyết cốt lõi ở đây là thực thi nhất quán mô hình lưỡng hợp: lấy cấu trúc vật chất làm bệ đỡ và lấy cấu trúc tinh thần làm linh hồn để sáng tạo ra các sản phẩm chứa đựng hàm lượng tri thức cao.
Sức hút lớn nhất và cũng là tài sản tạo ra giá trị thặng dư cao nhất của di sản chính là văn hóa độc bản. Khách du lịch thế hệ mới, đặc biệt là phân khúc chi tiêu cao, không tìm đến phố cổ hay các làng nghề để tiêu dùng những sản phẩm lưu niệm công nghiệp sản xuất hàng loạt. Họ tìm kiếm những trải nghiệm thực tế mang tính bản địa sâu sắc, nơi các câu chuyện di sản, kỹ nghệ thủ công tinh xảo được kể bằng ngôn ngữ chân thực, mộc mạc nhất từ chính các nghệ nhân, cư dân bản địa. Việc thương mại hóa khôn ngoan là phải dựa trên sự tiếp biến sáng tạo để mang hơi thở thời đại, thiết kế lại công năng sản phẩm thủ công phù hợp với thị trường quốc tế nhưng vẫn giữ nguyên kỹ nghệ cốt lõi.
Đặc biệt, mô hình kinh tế di sản chân chính phải lấy người dân làm trung tâm. Người dân, các nghệ nhân, các hộ gia đình phải là chủ thể sở hữu, trực tiếp vận hành và thụ hưởng lợi ích kinh tế sinh ra từ di sản của cha ông họ, chứ không phải các doanh nghiệp lữ hành đến thuê mặt bằng và diễn kịch cho khách xem. Khi sinh kế của họ gắn liền một cách phồn vinh với việc bảo tồn, họ sẽ có niềm tự hào tự thân và trở thành những người gác đền kiên quyết nhất cho di sản, hiện thực hóa tầm nhìn của Đảng và tinh thần của Luật Thủ đô trong việc tạo điều kiện cho nhân dân tham gia và đóng góp vào các không gian văn hóa, sáng tạo của Thủ đô.
Tuy nhiên, một góc nhìn toàn diện không cho phép chúng ta nhìn mô hình này bằng một lăng kính màu hồng thuần túy. Để tránh tác động ngược từ áp lực thương mại làm biến dạng, hư hại hoặc phá vỡ cấu trúc nguyên bản của di sản vốn có, một giả thiết pháp lý và kỹ thuật tiên quyết phải được đặt ra: Mọi hoạt động chuyển đổi công năng và khai thác kinh doanh đều phải tuyệt đối tuân thủ các quy định của pháp luật về bảo tồn di tích lịch sử, kiến trúc đô thị. Sự phát triển quá nóng nếu thiếu kiểm soát, hoặc sự can thiệp thô bạo vào kết cấu chịu lực, vật liệu cổ của ngôi nhà để phục vụ thị hiếu du lịch nhất thời sẽ là một sự "khai tử" đối với di sản. Do đó, mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển cần được quản trị bằng các chế tài nghiêm ngặt, hướng dẫn kỹ thuật chi tiết phù hợp với Luật Di sản văn hóa và các quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc khu phố cổ.
3. Hệ thống giải pháp kiến tạo vĩ mô để Hà Nội nhân rộng mô hình và nâng tầm giá trị di sản
Để ngày càng có nhiều mô hình khai thác di sản tạo sinh kế hiệu quả cho người dân, đồng thời nâng tầm giá trị văn hóa của khu phố cổ và các làng nghề truyền thống, Hà Nội cần dịch chuyên mạnh mẽ từ tư duy quản lý, thắt chặt sang tư duy kiến tạo, đồng hành. Thành phố cần xây dựng một hệ sinh thái giải pháp mang tính vĩ mô, đồng bộ và đột phá nhằm giải phóng toàn diện nguồn lực sáng tạo dựa trên các không gian thể chế mới, bao gồm năm giải pháp chiến lược sau đây:
Thứ nhất, chuyển đổi cơ chế quản lý từ cấp phép hành chính sang ưu đãi thể chế vượt trội
Khai thông điểm nghẽn pháp lý chính là đòn bẩy lớn nhất để giải phóng nguồn lực trong nhân dân. Dựa trên không gian pháp lý mới đầy linh hoạt của Luật Thủ đô, thành phố cần ban hành danh mục các hoạt động kinh tế di sản được khuyến khích và áp dụng cơ chế thí điểm chính sách đặc thù. Thay vì để người dân tự bơi qua các quy trình hành chính phức tạp khi có nhu cầu chuyển đổi công năng một ngôi nhà cổ thành không gian nghệ thuật, trải nghiệm, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, ban hành khung hướng dẫn kỹ thuật chuẩn hóa, hỗ trợ tư vấn kiến trúc miễn phí, ưu đãi sụt giảm thuế trong những năm đầu và tạo điều kiện tiếp cận các nguồn tín dụng xanh. Khi hành lang pháp lý thông thoáng và an toàn, kinh tế di sản sẽ tự động kích hoạt làn sóng đầu tư tự nguyện và bền vững từ xã hội.
Thứ hai, quy hoạch hạ tầng đa tầng, kết nối chuỗi giá trị từ gốc sản xuất đến sàn diễn trải nghiệm
Hạ tầng đô thị không được nhìn nhận tách rời mà phải là một hệ sinh thái tích hợp theo cấu trúc đa tầng, đa lớp, đa trung tâm của Quy hoạch Thủ đô, bám sát tinh thần chỉ đạo trong Nghị quyết của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Thành phố cần xây dựng mạng lưới hạ tầng logistics văn hóa đồng bộ, kết nối chặt chẽ vùng nguyên liệu, xưởng sản xuất gốc ở các làng nghề ngoại thành với sàn diễn tinh hoa, không gian trải nghiệm tại các nhà cổ khu phố cổ. Sự kết nối này giúp giải quyết triệt để bài toán quá tải hạ tầng tại trung tâm lõi: Phố cổ không còn là nơi sản xuất gây ô nhiễm hay kho chứa hàng hóa cồng kềnh, mà trở thành trung tâm giá trị cao, chuyên trưng bày, giới thiệu sản phẩm, kể chuyện di sản và bán trải nghiệm nghệ thuật đỉnh cao cho du khách quốc tế.
Thứ ba, thành lập Quỹ ủy thác phát triển Công nghiệp văn hóa và xây dựng Bản đồ số kinh tế di sản
Hà Nội cần tiên phong thành lập Quỹ ủy thác phát triển Công nghiệp văn hóa với sự tham gia của ba bên: Nhà nước, Doanh nghiệp và Cộng đồng. Quỹ này không cấp phát theo kiểu bao cấp, mà đầu tư mồi vào các dự án sáng tạo của người dân và giới nghệ sĩ trẻ. Đồng thời, thành phố cần hoàn thiện Bản đồ số kinh tế di sản toàn diện. Trên nền tảng số này, mọi ngôi nhà cổ, mọi nghệ nhân, mọi làng nghề đều được định vị, tích hợp câu chuyện văn hóa bằng đa ngôn ngữ và kết nối trực tiếp với các sàn thương mại điện tử toàn cầu, giúp sinh kế của người dân không còn phụ thuộc vào diện tích mặt tiền hay lượng khách vãng lai cơ học.
Thứ tư, mở rộng không gian sáng tạo quốc tế và thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích hài hòa
Để nâng tầm giá trị văn hóa, các không gian di sản của Hà Nội cần trở thành những tọa độ mở thu hút các dòng chảy sáng tạo toàn cầu. Thành phố cần chủ động kết nối mạng lưới các nhà thiết kế, kiến trúc sư, chuyên gia nghệ thuật quốc tế đến làm việc chung với các nghệ nhân bản địa thông qua các chương trình lưu trú nghệ thuật ngay tại khu phố cổ và làng nghề. Sự giao thoa này giúp quốc tế hóa ngôn ngữ biểu đạt của di sản truyền thống, biến sản phẩm thủ công thành các tác phẩm nghệ thuật độc bản có giá trị kinh tế cực cao. Đồng thời, cần luật hóa cơ chế chia sẻ lợi ích giữa các công ty lữ hành lớn với cộng đồng địa phương, đảm bảo một phần doanh thu từ du lịch được trích lại trực tiếp để hỗ trợ người dân duy tu nhà cổ và bảo tồn nghề, tạo nên một vòng tuần hoàn kinh tế nhân văn, giữ gìn kết cấu hạ tầng xã hội và nếp sống hài hòa vốn có.
Thứ năm, chuẩn hóa hệ thống đào tạo và tôn vinh nguồn nhân lực kế cận gắn với thương hiệu Thành phố Sáng tạo
Con người luôn là trung tâm và là động lực quyết định mọi chiến lược phát triển. Hà Nội cần xây dựng một chương trình về đào tạo nguồn nhân lực công nghiệp văn hóa, kết hợp giữa tri thức dân gian của các nghệ nhân gạo cội với tư duy quản trị kinh doanh hiện đại. Cần có chế độ đãi ngộ đặc thù, cấp ngân sách truyền nghề trực tiếp cho các nghệ nhân và mở ra các không gian thực hành sáng tạo cho thế hệ trẻ. Việc định vị rõ nét danh hiệu Thành phố Sáng tạo của UNESCO thông qua các tuần lễ thiết kế, hội chợ công nghiệp văn hóa định kỳ chính là sân chơi lớn để nguồn nhân lực này khẳng định tài năng, đưa các không gian nhà cổ và làng nghề trở thành những điểm hẹn văn hóa đẳng cấp, có sức hút lan tỏa mạnh mẽ đối với công chúng trong và ngoài nước.
Kết luận
Nhìn một cách tổng thể và toàn diện, mô hình "kinh tế di sản" thông qua việc biến đổi công năng nhà cổ tại khu phố cổ Hà Nội không còn là một thử nghiệm tự phát, mà đã trở thành một xu thế tất yếu của giai đoạn hiện nay. Kinh tế di sản không phải là việc khai thác cạn kiệt những gì quá khứ để lại, mà là quá trình không ngừng tái cấu trúc và gia tăng giá trị cho nguồn tài nguyên văn hóa vô giá. Khi thể chế được khai phóng, hạ tầng được kết nối đồng bộ, công nghệ được ứng dụng mạnh mẽ, cộng đồng được đặt vào vị trí chủ thể trung tâm và nguồn nhân lực được đầu tư bài bản, kho tàng di sản đồ sộ của Hà Nội sẽ thoát ly khỏi cái mác danh hiệu để tự hào, trở thành một nguồn tài nguyên tuần hoàn, sinh lời vô tận. Đây không chỉ là con đường tạo ra sinh kế phồn vinh, hạnh phúc cho mỗi người dân phố cổ, phố nghề, mà chính là bệ phóng chiến lược đưa bản sắc văn hóa Thăng Long, Hà Nội tự tin tỏa sáng, khẳng định vị thế và hội nhập sâu rộng trong kỷ nguyên mới.
