Bằng đôi bàn tay khéo léo, óc sáng tạo tinh tế và sự am hiểu sâu sắc về chất liệu, những người thợ thủ công đã tạo nên các sản phẩm mang dấu ấn riêng biệt, kết tinh những kỹ thuật chế tác điêu luyện cùng quan niệm về cái đẹp được vun đắp qua năm tháng. Những nghề ấy cùng chung sức góp phần làm nên một di sản văn hóa phong phú, hiện diện sinh động trong đời sống thường ngày và trong ký ức của nhiều thế hệ.
Để duy trì dòng chảy di sản đó, có những bí quyết làm nghề không thể truyền lại chỉ bằng sách vở hay lý thuyết khô khan. Người học nghề bắt buộc phải trải qua quá trình quan sát, thực hành trực tiếp, cảm nhận từng thay đổi nhỏ của nguyên liệu và kiên nhẫn sửa từng chi tiết dưới sự hướng dẫn tận tình của người đi trước. Bởi vậy, việc truyền nghề không đơn thuần là trao đổi kỹ thuật mà còn là quá trình gìn giữ một kho tri thức vô giá được tích lũy qua thời gian. Khi lớp trẻ lựa chọn tiếp nối công việc của cha ông, những kinh nghiệm quý báu ấy có cơ hội được duy trì, đồng thời được bổ sung bằng tư duy, cách nghĩ và cách làm mới mẻ phù hợp với nhịp sống của năm 2026. Trong sự tiếp nối đầy ý nghĩa đó, nhiều nghệ nhân trẻ không chỉ học để giữ được tay nghề vững vàng mà còn chủ động tìm tòi mẫu mã, kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm truyền thống với kiến thức thiết kế hiện đại và những phương thức sản xuất tiên tiến.
Nhu cầu của xã hội thay đổi từng ngày cũng đồng thời mở ra những hướng đi hoàn toàn mới cho sản phẩm làng nghề. Thấm nhuần sâu sắc các quan điểm, nghị quyết của Đảng, đặc biệt với tư duy chiến lược coi văn hóa là nguồn lực nội sinh, là nền tảng tinh thần vững chắc và là sức mạnh mềm phục vụ đắc lực cho công cuộc phát triển đất nước cũng như tiến trình hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên mới, những giá trị thủ công truyền thống đang được khơi dậy mạnh mẽ. Nhiều cơ sở sản xuất đã quan tâm nhiều hơn đến thiết kế mẫu mã, công năng sử dụng và chất lượng sản phẩm, khéo léo đưa những kỹ thuật quen thuộc vào không gian sống hiện đại. Ở những công đoạn phù hợp, việc ứng dụng máy móc, thiết bị và công nghệ hỗ trợ sản xuất giúp nâng cao độ chính xác cũng như ổn định chất lượng sản phẩm, trong khi những kỹ thuật đòi hỏi sự tinh xảo từ đôi bàn tay và kinh nghiệm lâu năm của nghệ nhân vẫn được trân trọng giữ gìn.
Bàn về tầm vóc và giá trị của không gian thủ công nước nhà, Thứ trưởng Võ Văn Hưng đã khẳng định rằng Việt Nam chính là nơi hội tụ và kết nối của văn hóa, của sự phát triển lâu đời từ các làng nghề và ngành nghề thủ công truyền thống. Nơi kết tinh văn hóa với sự tinh xảo cùng đội ngũ nghệ nhân tài hoa đã giúp chúng ta có rất nhiều làng nghề và sản phẩm độc đáo được bạn bè quốc tế khẳng định, đánh giá rất cao. Mỗi sản phẩm của nghệ nhân, làng nghề không chỉ mang đến giá trị kinh tế mà còn bồi đắp giá trị văn hóa sâu sắc, thể hiện sức sáng tạo và trí tuệ của con người Việt Nam. Đặc biệt, các sản phẩm làng nghề đã khẳng định được vai trò, lịch sử và sự phát triển của người Việt Nam qua nhiều giai đoạn.
Với hàng nghìn làng nghề và làng có nghề trên cả nước, hoạt động sản xuất, kinh doanh ngành nghề nông thôn đang đóng vai trò vô cùng quan trọng vào sự phát triển kinh tế và tạo việc làm cho hàng vạn người dân. Tính đến năm 2024, cả nước có tới 586.015 cơ sở sản xuất, kinh doanh ngành nghề nông thôn, thu hút hơn 2,1 triệu lao động tham gia, với tổng doanh thu đạt khoảng 376.697 tỷ đồng. Những con số ấn tượng này cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của ngành nghề nông thôn trong việc tạo việc làm tại chỗ, nâng cao thu nhập ổn định cho người dân, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực và gìn giữ những giá trị nghề truyền thống lâu đời. Sự phát triển không ngừng của các cơ sở sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp cũng góp phần quan trọng trong việc mở rộng thị trường tiêu thụ, đưa sản phẩm làng nghề vươn xa đến tay người tiêu dùng trong nước và quốc tế. Sự gia tăng cả về quy mô lẫn giá trị thương mại này chính là minh chứng rõ ràng cho sức sống nội sinh mạnh mẽ của khu vực kinh tế nông thôn, nơi các giá trị truyền thống được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế trực tiếp, giúp đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện vững chắc.
Bên cạnh giá trị kinh tế, làng nghề còn mang đến cho du khách một cách tiếp cận gần gũi, chân thực và sâu sắc về văn hóa Việt Nam. Ngay tại các nơi sản xuất, du khách có thể trực tiếp gặp gỡ các nghệ nhân tài hoa, tận mắt chứng kiến từng công đoạn làm nghề thủ công, tìm hiểu về lịch sử hình thành cũng như những tập quán văn hóa gắn bó mật thiết với cộng đồng. Khi được tổ chức bài bản và phù hợp, hoạt động trải nghiệm kết hợp với du lịch sinh thái không chỉ tạo thêm nguồn thu nhập đáng kể cho người dân địa phương mà còn giúp du khách thấu hiểu vì sao một sản phẩm thủ công lại mang đậm dấu ấn riêng biệt của vùng đất đã sinh ra nó.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, hành trình gìn giữ nghề truyền thống cũng đang phải đối diện với không ít áp lực và thách thức. Ở một số địa phương, đội ngũ thợ lành nghề ngày càng lớn tuổi trong khi thế hệ trẻ lại ít mặn mà hoặc không lựa chọn theo nghề; nhiều cơ sở sản xuất vẫn còn gặp nhiều hạn chế về nguồn vốn, trang thiết bị kỹ thuật cũng như khả năng tìm kiếm và mở rộng thị trường. Thêm vào đó, những yêu cầu khắt khe về chất lượng sản phẩm, điều kiện lao động và các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường ngày càng trở nên cao hơn. Như Thứ trưởng Võ Văn Hưng đã chỉ rõ, chúng ta đang đứng trước những thời cơ và vận hội mới, đồng thời cũng đối mặt với không ít thách thức để vừa bảo tồn và phát huy giá trị sản phẩm làng nghề, vừa đưa lại những giá trị kinh tế, văn hóa ra với thế giới. Quan điểm xuyên suốt được nhấn mạnh là phải phát triển trên cơ sở vừa bảo tồn, vừa phát triển, triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để phát triển làng nghề và đồng viên, khuyến khích các nghệ nhân có hướng đi phù hợp trong giai đoạn mới.
Xuất phát từ thực tiễn khách quan ấy, Đảng và Nhà nước ta đã xác định rõ ràng rằng công tác bảo tồn làng nghề phải luôn gắn liền với sự phát triển kinh tế nông thôn và nâng cao chất lượng đời sống của người dân. Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021–2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 7 tháng 7 năm 2022, đã đề ra những nhiệm vụ trọng tâm về việc khôi phục các nghề đang có nguy cơ mai một, hỗ trợ thiết thực cho nghệ nhân và công tác đào tạo nhân lực, đẩy mạnh đổi mới công nghệ, chú trọng bảo vệ môi trường và phát triển thị trường tiêu thụ. Dưới sự định hướng chung của Chính phủ, các địa phương trên cả nước đã từng bước chủ động lựa chọn những giải pháp linh hoạt, phù hợp với đặc điểm nghề nghiệp và điều kiện sản xuất thực tế của mình. Thống kê cho thấy hiện nay cả nước có 263 nghề truyền thống và 1.975 làng nghề, làng nghề truyền thống đã được công nhận. Đây chính là một hệ thống nghề nghiệp và làng nghề vô cùng phong phú, phân bố rộng khắp ở nhiều vùng miền, tạo nên nguồn sản phẩm đa dạng mang đậm bản sắc riêng, đồng thời đóng vai trò là nền tảng quan trọng để thu hút đầu tư phát triển sản xuất, đẩy mạnh thiết kế sáng tạo, xây dựng thương hiệu mạnh và phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề.
Song hành cùng thị trường nội địa, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Việt Nam đang tích cực tìm kiếm thêm nhiều cơ hội phát triển thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, tham gia các hội chợ lớn và kết nối chặt chẽ với các đối tác quốc tế. Thế nhưng, để sản phẩm có thể thâm nhập thành công vào những thị trường khó tính có yêu cầu cao, sự tinh xảo trong kỹ thuật chế tác thôi là chưa đủ. Các yếu tố về thiết kế mẫu mã, chất lượng đồng đều của sản phẩm, nguồn gốc minh bạch của nguyên liệu và việc tuân thủ các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường ngày càng giữ vai trò quyết định, đưa sản phẩm thủ công vươn ra biển lớn với một bản sắc độc đáo không thể trộn lẫn. Bên cạnh các hội chợ truyền thống và những cuộc gặp gỡ giao thương trực tiếp, các kênh thương mại điện tử hiện đại, hoạt động giới thiệu sản phẩm trực tuyến cùng các hình thức kết nối đối tác thông qua nền tảng số đang mở ra thêm những phương thức tiếp cận vô cùng hiệu quả đối với người mua ở cả trong và ngoài nước cho các cơ sở làm nghề.
Trong bức tranh tổng thể đầy màu sắc của nghệ thuật thủ công Việt Nam, vùng đất Thăng Long – Hà Nội luôn giữ một vị trí đặc biệt và mang giá trị riêng biệt. Kể từ khi được chọn làm kinh đô, nơi đây đã trở thành nơi quy tụ của hàng vạn người thợ giỏi từ khắp mọi miền đất nước, hình thành nên các phố nghề, phường nghề sầm uất gắn liền với hoạt động giao thương buôn bán và nhịp sống đô thị. Cùng với các làng nghề truyền thống ở khu vực vùng ven, bề dày truyền thống ấy đã góp phần tạo nên một diện mạo vô cùng phong phú cho nghề thủ công Thủ đô, nơi tinh hoa kinh nghiệm của nhiều miền quê được tiếp nhận, nuôi dưỡng, phát triển và lưu giữ nguyên vẹn qua các thế hệ.
Hiện nay, Hà Nội đang sở hữu 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống đã được Thành phố chính thức công nhận. Đặc biệt, Thủ đô vinh dự có 04 làng nghề truyền thống tiêu biểu hàng đầu gồm gốm sứ Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc, điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng và khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ đã được Hội đồng Thủ công Thế giới chính thức công nhận là thành viên của Mạng lưới các thành phố Thủ công sáng tạo Thế giới. Đây là niềm tự hào và vinh dự lớn lao không chỉ riêng cho Hà Nội mà còn cho cả nước, khẳng định Việt Nam có những làng nghề đầu tiên vinh dự bước lên bản đồ sáng tạo toàn cầu. Đằng sau những thành quả rực rỡ ấy là hàng nghìn cơ sở sản xuất năng động, hàng vạn người thợ gắn bó máu thịt với nghề và một nguồn lực kinh tế đáng kể đóng góp vào sự phát triển của kinh tế nông thôn. Sự phong phú và đặc sắc đó cũng tạo ra tiền đề vững chắc để Thủ đô đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch sinh thái gắn liền với nền văn hóa bản địa trong kỷ nguyên mới.
Chính những danh hiệu và sự công nhận quốc tế cao quý ấy đã giúp cho giá trị của làng nghề Hà Nội được lan tỏa và biết đến rộng rãi hơn trên trường quốc tế, không chỉ qua chất lượng sản phẩm tinh xảo mà còn qua tài năng tuyệt đỉnh của các nghệ nhân cùng những bí quyết kỹ thuật được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Sự ghi nhận từ Hội đồng Thủ công Thế giới đã mở ra những điều kiện thuận lợi để các làng nghề có cơ hội giao lưu học hỏi, mở rộng hợp tác và tìm kiếm đối tác chiến lược, góp phần quảng bá mạnh mẽ hình ảnh văn hóa và nghề thủ công truyền thống của Việt Nam ra thế giới.
Tuy nhiên, những lợi thế to lớn về bề dày lịch sử và quy mô làng nghề cũng đồng thời đặt ra cho Hà Nội những yêu cầu cấp thiết: vừa phải làm sao giữ gìn được vốn nghề quý giá của cha ông, vừa phải tạo ra những cơ chế, điều kiện thuận lợi để người dân yên tâm phát triển sản xuất trong một môi trường kinh tế đang biến đổi không ngừng. Điều đó đòi hỏi sự quan tâm đồng bộ, song hành đến cả người nghệ nhân gạo cội lẫn lớp thợ trẻ kế cận, từ việc nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo vệ thương hiệu độc quyền, cải thiện tốt hơn điều kiện làm việc cho người lao động đến việc mở rộng đầu ra bền vững cho các cơ sở làm nghề. Trong thực tế đời sống, nhiều nghệ nhân và thợ trẻ tại Hà Nội đang tiếp thu rất nhạy bén các kỹ thuật điêu luyện từ thế hệ đi trước, đồng thời chủ động tham gia thiết kế những mẫu mã mới, biết ứng dụng máy móc và thiết bị hỗ trợ ở những công đoạn phù hợp nhằm đáp ứng kịp thời các đơn hàng lớn và thị hiếu ngày càng cao của thị trường. Đó chính là minh chứng sống động cho phương thức tiếp nối nghề truyền thống phát triển ngay từ trong chính hoạt động sản xuất thực tiễn.
Quán triệt sâu sắc các nghị quyết quan trọng của Đảng về phát triển Thủ đô và công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên mới, Đề án tổng thể phát triển làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến năm 2050, được phê duyệt tại Quyết định số 282/QĐ-UBND ngày 15 tháng 1 năm 2025, đã xác định rõ hướng đi chiến lược là phát triển làng nghề gắn kết chặt chẽ với kinh tế nông thôn, hoạt động du lịch và công tác bảo tồn văn hóa, coi đây là một trong những trụ cột quan trọng trong chiến lược xây dựng và phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Những định hướng mang tính chiến lược ấy đang được hiện thực hóa sinh động thông qua các hoạt động đào tạo nghề, khuyến khích các ý tưởng thiết kế sáng tạo, hỗ trợ thiết thực cho việc xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu và bảo hộ sản phẩm. Theo các số liệu đã được công bố, Hà Nội đã hỗ trợ cho 84 làng nghề xây dựng thành công thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận, đồng thời có hơn 200 sản phẩm tiêu biểu được cấp văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ. Việc bảo vệ nghiêm ngặt tên gọi và các dấu hiệu nhận diện độc quyền này mang ý nghĩa thiết thực to lớn khi các sản phẩm làng nghề chính thức bước chân vào thị trường rộng lớn, giúp cho các cơ sở sản xuất khẳng định rõ ràng nguồn gốc xuất xứ và tạo dựng trọn vẹn niềm tin vững chắc đối với khách hàng.
Phương thức đưa các sản phẩm thủ công đến với người tiêu dùng cũng đang trải qua những bước chuyển mình mạnh mẽ. Bên cạnh các kênh phân phối truyền thống quen thuộc, ngày nay nhiều cơ sở sản xuất đã chú trọng đưa hàng hóa lên các nền tảng số, đầu tư chuyên nghiệp về hình ảnh, cung cấp đầy đủ và minh bạch thông tin về nguồn gốc xuất xứ cũng như các đặc điểm ưu việt của sản phẩm. Những phương thức tiếp cận hiện đại này đã giúp cho các cơ sở có quy mô nhỏ dễ dàng tiếp cận được với những khách hàng ở xa, đồng thời thể hiện rõ tư duy đổi mới sáng tạo trong thời đại số hóa. Thông qua các gian hàng trực tuyến tiện lợi và các video trực quan giới thiệu chi tiết quy trình chế tác, sản phẩm được quảng bá một cách sinh động, hấp dẫn hơn, tạo cơ hội cho người sản xuất có thêm kênh trao đổi trực tiếp, nắm bắt nhanh chóng nhu cầu của người mua hàng.
Đối với các làng nghề, sự phát triển trường tồn lâu dài còn gắn liền với một trách nhiệm thiêng liêng khác, đó là bảo vệ môi trường sống trong sạch của chính cộng đồng dân cư. Việc tích cực cải tiến trang thiết bị máy móc, lựa chọn sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường, hạn chế tối đa chất thải phát sinh và bảo đảm các điều kiện làm việc an toàn cho người lao động là những yêu cầu tất yếu cần được quan tâm hàng đầu trong suốt quá trình tổ chức sản xuất. Khi mà các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế ngày càng đề cao các yếu tố phát triển bền vững, những thay đổi tích cực ngay từ các cơ sở sản xuất nhỏ sẽ góp phần nâng cao đáng kể năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm thủ công truyền thống của Việt Nam trên trường quốc tế.
Bên cạnh những nỗ lực tự thân trong việc gìn giữ nghề, đổi mới phương thức sản xuất và tìm kiếm mở rộng thị trường, Việt Nam còn đang tích cực đẩy mạnh công tác mở rộng giao lưu hợp tác với các tổ chức quốc tế, các chuyên gia, nghệ nhân và cộng đồng thủ công trên toàn cầu. Những dịp hội ngộ, gặp gỡ giữa đại diện các quốc gia cho thấy một sự quan tâm chung sâu sắc đối với sứ mệnh bảo vệ di sản nghề thủ công truyền thống trong nhịp sống hiện đại. Mặc dù mỗi nền văn hóa đều có những nét đặc trưng và cách thể hiện riêng biệt, nhưng tất cả đều chia sẻ chung những kinh nghiệm vô giá về phương thức truyền nghề, tinh thần sáng tạo và cách thức tổ chức sản xuất hiệu quả. Đó chính là nền tảng vững chắc để những cuộc giao lưu, gặp gỡ tiến tới các mối quan hệ hợp tác thiết thực và lâu dài.
Đặc biệt, sự kiện Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026 chính là một hoạt động kinh tế và văn hóa tiêu biểu, có ý nghĩa thiết thực chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam (24 tháng 11). Dưới sự phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Festival dự kiến được tổ chức trang trọng từ ngày 13 đến 16 tháng 11 năm 2026 tại không gian di sản Hoàng thành Thăng Long, quy tụ khoảng 200 đại biểu quốc tế đến từ 57 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Sự kiện tầm cỡ này không chỉ nhằm tôn vinh các giá trị di sản quý báu, khơi dậy mạnh mẽ khát vọng phát triển công nghiệp văn hóa mà còn góp phần tăng cường quảng bá thương hiệu quốc gia, tạo ra cơ hội liên kết chặt chẽ giữa các nghệ nhân, qua đó hình thành một mạng lưới và hệ sinh thái làng nghề phát triển toàn diện, đưa đất nước ta hội nhập sâu rộng vào dòng chảy di sản toàn cầu.
Thông qua các hoạt động trưng bày đặc sắc, trình diễn tay nghề trực tiếp, các diễn đàn thiết kế chuyên sâu và các hoạt động xúc tiến thương mại quy mô lớn, Festival được tổ chức gắn liền với những mục đích và ý nghĩa sâu sắc: tạo lập cầu nối giao thương vững chắc, lan tỏa mạnh mẽ bản sắc cùng các di sản văn hóa độc đáo của Việt Nam ra toàn thế giới, đồng thời không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng của các sản phẩm làng nghề Việt. Qua đó, sự kiện sẽ là động lực thúc đẩy hệ sinh thái làng nghề gắn kết đồng bộ với du lịch sinh thái, cải thiện sinh kế bền vững cho hàng triệu lao động nông thôn và lan tỏa những giá trị tinh hoa của đất nước ra toàn cầu trong kỷ nguyên mới.
Để một nghề truyền thống có thể trường tồn cùng thời gian và phát triển mạnh mẽ, những giá trị cao đẹp được lưu giữ qua nhiều thế hệ bắt buộc phải tiếp tục có được chỗ đứng vững chắc trong đời sống thực tiễn hôm nay. Đó là khi người thợ có được việc làm ổn định, thu nhập bảo đảm, đời sống sinh kế được chăm lo chu đáo, thế hệ trẻ hào hứng tiếp nối nghề cha ông, và sản phẩm làm ra được thị trường đón nhận nồng nhiệt nhờ vào chất lượng vượt trội cùng bản sắc văn hóa độc đáo. Tất cả những nỗ lực không mệt mỏi trong công tác bảo tồn, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế của Việt Nam đều đang hướng tới một mục tiêu cao cả: gìn giữ trọn vẹn di sản quý báu của cha ông trong nhịp sống đương đại đầy sôi động của cộng đồng. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bàn tay tài hoa của nghệ nhân với công nghệ tiên tiến chính là chìa khóa vàng để làng nghề Việt Nam khẳng định vị thế bền vững.
Từ những câu chuyện đầy cảm xúc của mỗi làng nghề trên dải đất hình chữ S, sự kiện Festival đã mở ra một cuộc đối thoại rộng mở, kết nối các cộng đồng thủ công tinh xảo trên khắp thế giới. Ngay tại Thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến, các đại biểu quốc tế và các nghệ nhân tài hoa sẽ có dịp tề tựu, gặp gỡ, chia sẻ những kinh nghiệm quý báu, từ đó tạo dựng nên một mạng lưới kết nối toàn cầu vững chắc để hệ sinh thái làng nghề cùng nhau vươn lên mạnh mẽ. Bắt nguồn từ vùng đất Thăng Long – Hà Nội hào hoa, Việt Nam trân trọng gửi tới bạn bè quốc tế lời mời gọi chân thành cùng chung tay nuôi dưỡng ngọn lửa tinh hoa thủ công, để thương hiệu và di sản văn hóa Việt Nam mãi mãi trường tồn, tỏa sáng rực rỡ và lan tỏa sâu rộng ra toàn cầu trong tương lai.
