Qua bài thơ "Tự sự ngày khai bút", tác giả đã gửi gắm một thông điệp nhân sinh sâu sắc, một lời tự vấn về thiên chức của người trí thức trước thời cuộc:
Gác lại xuân nồng đối diện gương
Bút rèn chính đạo rõ biên cương
Cơm bưng phiếu nặng sầu vay mượn
Nợ thái nhân tình oán trả vay
Vui cùng vận nước dòng tin sáng
Đau với đời dân nỗi đoạn trường
Bao giờ trả hết niềm ân nghĩa?
Để sống cuộc đời được thảnh thơi!
Mở đầu cho tâm thế ấy là sự chuyển trạng thái quyết liệt: từ "xuân nồng" của những cảm xúc cá nhân sang trạng thái "đối diện gương" để tự soi rọi bản ngã. Hình ảnh chiếc gương ở đây chính là biểu tượng của lương tâm nghề nghiệp, nơi nhà báo phải tự phân định rạch ròi "biên cương" của đạo đức: giữa sự thực khách quan được bảo chứng bởi các văn kiện chính thống và những suy diễn cảm tính cần loại bỏ. Sự chuyên nghiệp không chỉ nằm ở kỹ thuật viết, mà nằm ở chữ "Rèn" một quá trình khổ luyện để giữ cho ngòi bút luôn đi đúng "chính đạo".
Tác giả bài viết
Thế nhưng, người cầm bút không sống trên mây gió; họ vẫn đang quằn quại giữa những mối giằng xé của thực tại mưu sinh. Hình ảnh "Cơm bưng phiếu nặng" lột tả chân thực áp lực của cơm áo gạo tiền, của những định mức công việc vốn là nỗi lo chung của mọi người lao động. Tuy nhiên, điều làm nên cốt cách của một nhà báo chân chính chính là việc biến những áp lực ấy thành sự đồng cảm sâu sắc. Tác giả tự nhận mình là kẻ mang nợ: "Nợ thái nhân tình, oán trả vay". Cái nợ ở đây không chỉ là vật chất, mà là món nợ tinh thần đối với nhân dân, là sự vay mượn nỗi đau của nhân gian để kết tinh thành bài viết.
Đây là một sự chuyển hóa nhân văn cao cả: từ nỗi lo toan cá nhân thành niềm trăn trở chung cho vận mệnh dân tộc. Khi biết "Vui cùng vận nước" và "Đau với đời dân", ngòi bút lúc này đã trở thành nhịp đập thổn thức của thời đại, không còn là những con số thống kê vô hồn mà là hơi thở của sự đồng hành.
Bản chất của nghề báo là cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ để đi tìm sự thật, nhưng sự thật ấy phải hướng tới những giải pháp cải tạo tốt hơn cho xã hội. Câu hỏi tu từ khép lại bài thơ: "Bao giờ trả hết niềm ân nghĩa / Để sống cuộc đời được thảnh thơi" chính là đỉnh cao của sự tự vấn. Nó khẳng định rằng, đối với người cầm bút chân chính, món nợ với nhân dân và sự thật là vô tận. Sự "thảnh thơi" đích thực không nằm ở chỗ rũ bỏ gánh nặng, mà nằm ở khoảnh khắc ta biết mình đã sống trọn vẹn với thiên chức "Thiết bút giữ chính đạo" (dùng ngòi bút sắt để bảo vệ lẽ phải).
Đây không chỉ là những dòng thơ, mà là lời khẳng định đanh thép về một lẽ sống: Báo chí là để phụng sự ân nghĩa của nhân dân. Những trăn trở nội tâm ấy chính là lửa rèn bản lĩnh, giúp người làm báo vượt qua những nhiễu loạn thông tin để giữ cho "mắt sáng, lòng trong, bút sắc". Sự thảnh thơi sẽ chỉ đến khi mỗi trang viết thực sự trở thành một viên gạch xây dựng niềm tin xã hội, góp phần vào sự hưng thịnh của quốc gia và xoa dịu những nỗi đoạn trường của cộng đồng.
VXN, 24.02.2026
