Trong bài phát biểu mang tầm vóc lịch sử của mình, ông Castro đã giải thích sâu sắc ý nghĩa thực sự của cuộc Cách mạng Cuba, tính tất yếu của các cải cách tiến bộ trong chính phủ, đồng thời đưa ra những cảnh báo nghiêm khắc đối với các hành vi gây hấn của Mỹ nhằm vào quốc đảo này. Bên cạnh đó, ông cũng phân tích toàn diện những góc khuất, nguyên nhân cốt lõi đã làm xói mòn và phá hủy mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Cuba. Những vấn đề cốt lõi trong bài diễn văn lịch sử của Fidel Castro tại Liên Hợp Quốc
1. Sự thật về những ngày đầu bị cô lập và phong cách ngoại giao điềm tĩnh tại New York
Mở đầu bài diễn văn trước Đại hội đồng, Fidel Castro nhanh chóng thu hút sự chú ý của toàn hội trường khi chủ động phá vỡ bầu không khí căng thẳng bằng sự hóm hỉnh nhưng đầy sắc sảo: “Mặc dù chúng tôi nổi tiếng là nói dài dòng, nhưng bạn không cần phải lo lắng. Chúng tôi sẽ cố gắng hết sức để nói ngắn gọn và giải thích những gì chúng tôi cho là cần thiết. Chúng tôi cũng sẽ nói chậm để giúp phiên dịch viên dễ dàng hơn."
Ông thẳng thắn vạch trần những hành vi đối xử thù địch, hằn học và tiểu nhân mà chính quyền nước chủ nhà dành cho phái đoàn Cuba ngay khi họ vừa đặt chân đến thành phố New York: “Cuba đã cử nhiều phái đoàn đến Liên Hợp Quốc, Cuba đã được đại diện bởi nhiều người khác nhau, vậy mà chúng tôi lại phải chịu những biện pháp đặc biệt: bị giam giữ trên đảo Manhattan, bị cấm tất cả các khách sạn cho chúng tôi thuê phòng, bị đối xử thù địch và, dưới cái cớ an ninh, bị cô lập."
Mặc dù phái đoàn Cuba phải gánh chịu những sự sỉ nhục cá nhân và tổn hại về thể xác nặng nề, ông khẳng định họ vẫn giữ vững sự bình tĩnh tuyệt đối vì thấu hiểu rõ ràng mục đích của các hành động đó. Bác bỏ hoàn toàn những luận điệu xuyên tạc cho rằng Cuba đến đây để gây rối, ông tuyên bố dõng dạc trước toàn thể hội đồng: “Tôi không gây rối trong Hội nghị này. Tôi chỉ đơn giản là nói sự thật. Đã đến lúc chúng tôi có cơ hội lên tiếng. Họ đã bàn tán về chúng tôi nhiều ngày nay, báo chí đã lên tiếng, và chúng tôi vẫn im lặng. Chúng tôi không thể tự bảo vệ mình trước những lời công kích ở đây, tại đất nước này. Cơ hội để chúng tôi nói lên sự thật đã đến, và chúng tôi sẽ không bỏ lỡ cơ hội đó."
2. Chiến dịch bôi nhọ xuyên quốc gia và sự thật đằng sau khách sạn ở khu Harlem
Fidel Castro tiếp tục bóc trần chuỗi ngày phái đoàn bị tống tiền, bị trục xuất vô lý khỏi các khách sạn lớn và phải tìm đến sự đùm bọc, che chở tại một khách sạn bình dân do người da đen quản lý ở khu Harlem. Ông vạch trần cách các cơ quan truyền thông lớn và các thế lực đối lập cố tình tung ra những tin đồn bẩn thỉu nhằm hạ nhục phái đoàn Cuba: “Khi đến Harlem, vì không thể ngăn cản việc chúng tôi ở lại đó, các chiến dịch bôi nhọ bắt đầu. Họ bắt đầu lan truyền tin tức khắp thế giới rằng phái đoàn Cuba đã ở trong một nhà thổ. Đối với một số người, một khách sạn bình dân ở khu Harlem, nơi sinh sống của người Mỹ gốc Phi, nhất định phải là một nhà thổ. Hơn nữa, họ cố gắng bôi nhọ phái đoàn Cuba, không hề tôn trọng ngay cả những người phụ nữ là thành viên hoặc làm việc cùng phái đoàn chúng tôi."
Đồng thời, ông phản bác lại các luận điệu xảo trá xoay quanh cái chết thương tâm của một bé gái 10 tuổi, qua đó chỉ trích sự đạo đức giả của Nhà Trắng và Đại sứ Hoa Kỳ khi cố tình quy chụp, đổ vấy toàn bộ trách nhiệm lên đầu phái đoàn Cuba. Nhìn thấu bản chất đạo đức giả của tư bản tài chính, ông châm biếm sâu cay: “Nếu chúng ta là loại người như những gì người ta cáo buộc, bất kể giá nào, chủ nghĩa đế quốc đã không đánh mất hy vọng như nó đã từng từ lâu, và họ chưa bao giờ có lý do để nuôi hy vọng đó, ít nhất là sau khi tuyên bố phái đoàn Cuba ở trong nhà thổ, họ nên nhận ra rằng tư bản tài chính đế quốc là một gái điếm đã thất bại trong việc quyến rũ chúng ta."
3. Bản chất thuộc địa của Cuba và di sản đấu tranh giành độc lập
Đi sâu vào cội nguồn lịch sử, nhà lãnh đạo Cuba khẳng định rằng trước khi Cách mạng nổ ra, Cuba hoàn toàn không phải là một quốc gia độc lập thực sự như những gì được tô vẽ trên bản đồ địa lý: “Đừng ai nhầm lẫn, vì tự lừa dối mình chỉ khiến chúng ta trở nên lố bịch; đừng ai nhầm lẫn, ở đó không hề có một nước cộng hòa độc lập, mà chỉ là một thuộc địa, nơi đại sứ Hoa Kỳ chịu trách nhiệm."
Ông tái hiện chặng đường hào hùng nhưng vô cùng đẫm máu của dân tộc trong quá khứ để giành giật từng tấc đất tự do: “Dân tộc nhỏ bé của chúng tôi, với số dân chỉ chưa đến một triệu người vào thời điểm đó, đã phải đơn độc đối mặt, trong gần ba mươi năm, với một trong những đội quân được coi là mạnh nhất châu Âu... Có đến nửa triệu binh lính Tây Ban Nha đã chiến đấu chống lại ý chí anh hùng và kiên định của nhân dân tôi trong việc giành tự do."
Thế nhưng, khi đế quốc Tây Ban Nha gục ngã, "quả táo" Cuba đã không thuộc về người dân của nó mà rơi vào tay chủ nghĩa bành trướng Mỹ thông qua sự lừa dối tàn nhẫn sau Nghị quyết chung ngày 20 tháng 4 năm 1898. Quốc hội Mỹ đã dùng sức mạnh quân sự để áp đặt Tu chính án Platt, tước đi chủ quyền tối cao và biến Cuba thành một thuộc địa kiểu mới. Ông nêu bật những con số tài chính chấn động chứng minh sự bóc lột tột cùng: “Cán cân thanh toán trong 10 năm cuối, từ năm 1950 đến năm 1960, đã nghiêng về phía Hoa Kỳ đối với Cuba với mức chênh lệch 1 tỷ đô la... Một quốc gia nghèo và kém phát triển ở vùng Caribe, nơi có 600.000 người thất nghiệp, đã đóng góp vào sự phát triển kinh tế của quốc gia công nghiệp hóa nhất thế giới."
4. Thắng lợi của Cách mạng và sự phản kháng gay gắt từ các tập đoàn độc quyền
Fidel Castro phác họa bức tranh điêu đứng, khốn cùng mà chế độ độc tài Batista để lại cho đất nước: 600.000 người thất nghiệp, 37,5% dân số mù chữ, dịch bệnh lao hoành hành, 95% trẻ em nông thôn nhiễm ký sinh trùng và quỹ dự trữ quốc gia chỉ vỏn vẹn 70 triệu đô la. Trước tình thế cấp bách đó, Chính phủ Cách mạng đã buộc phải thực thi những quyết sách táo bạo để cứu dân tộc: “Chính phủ Cách mạng bắt đầu thực hiện những bước đi đầu tiên. Việc đầu tiên họ làm là giảm 50% tiền thuê nhà mà các gia đình phải trả... Rồi một đạo luật khác ra đời. Đạo luật này hủy bỏ những nhượng quyền mà chính phủ chuyên chế của Fulgencio Batista đã cấp cho Công ty Điện thoại, một tập đoàn độc quyền của Mỹ... Biện pháp thứ ba là giảm giá điện, vốn thuộc hàng cao nhất thế giới."
Đặc biệt, bước ngoặt mang tính lịch sử quyết định vận mệnh quốc gia là Luật Cải cách ruộng đất triệt để đã đụng chạm trực tiếp đến lợi ích khổng lồ của các tập đoàn Bắc Mỹ. Ông đưa ra lời cảnh báo sâu sắc, mang tầm nhìn chiến lược cho các quốc gia đang phát triển khác: “Khi các bạn thực hiện một cuộc cải cách ruộng đất công bằng, hãy chuẩn bị đối mặt với những tình huống tương tự như của chúng tôi, đặc biệt nếu những trang trại tốt nhất và lớn nhất thuộc sở hữu của các tập đoàn độc quyền Bắc Mỹ, như trường hợp ở Cuba."
Ngay lập tức, phía Mỹ phản ứng bằng các tối hậu thư xấc láo đòi "thanh toán ngay lập tức, hiệu quả và công bằng" bằng đồng đô la cho các vùng đất bị thu hồi – một yêu cầu phi lý vượt quá sức chịu đựng của một quốc gia nghèo đói. Khi Cuba kiên định con đường tự chủ, họ phải hứng chịu chuỗi hành động khủng bố khốc liệt từ bên ngoài: “Một buổi chiều nọ, một chiếc máy bay từ Biển Bắc bay qua một trong những nhà máy đường của chúng tôi và thả một quả bom... Một chiếc máy bay khác... bay qua thủ đô của chúng tôi, thả truyền đơn và một số lựu đạn. Kết quả là hơn 40 người thiệt mạng... Những cô gái bị moi ruột, những người đàn ông và phụ nữ lớn tuổi."
Đứng trước sự chối tội trơ trẽn của Washington về các chuyến bay cướp biển ném bom tàn phá đất nước, Fidel Castro đanh thép chất vấn: “Thưa Ngài Đại sứ, thưa Ngài Đại diện của Hoa Kỳ, tôi xin nhân cơ hội này để nói với Ngài rằng có rất nhiều bà mẹ ở vùng nông thôn Cuba và rất nhiều bà mẹ ở Cuba vẫn đang chờ đợi những bức điện chia buồn của Ngài về những con trai đã bị sát hại bởi bom của Hoa Kỳ."
Ông cũng vạch trần thế tiến thoái lưỡng nan về năng lực phòng thủ của Mỹ: việc các máy bay nhỏ bay qua lại lãnh thổ và các căn cứ Mỹ mà không bị phát hiện chứng minh rằng: “Hoặc chính phủ Hoa Kỳ đang nói dối người dân Hoa Kỳ và Hoa Kỳ không có khả năng tự vệ trước các cuộc xâm nhập trên không, hoặc chính phủ Hoa Kỳ đã đồng lõa trong các cuộc xâm nhập trên không này."
5. Quyền tự do lựa chọn con đường phát triển và bản chất chung của chủ nghĩa đế quốc
Trước lệnh phong tỏa kinh tế ngặt nghèo và việc cắt giảm hạn ngạch đường nhằm bóp nghẹt đất nước, Cuba đã chủ động tìm kiếm thị trường mới và ký kết các hiệp định thương mại bình đẳng với Liên Xô. Ông khẳng định mạnh mẽ tư cách quốc gia độc lập tuyệt đối: “Chúng tôi thực sự không cần phải xin phép Bộ Ngoại giao để ký kết thỏa thuận thương mại với Liên Xô, bởi vì chúng tôi tự coi mình, và vẫn tự coi mình, và sẽ tiếp tục tự coi mình mãi mãi, là một quốc gia thực sự tự do."
Fidel Castro chỉ rõ rằng những khó khăn mà Cuba phải đối mặt không phải là trường hợp cá biệt, mà là biểu hiện chung của toàn bộ các dân tộc đang bị bóc lột trên thế giới: “Vấn đề của Cuba chẳng qua chỉ là một ví dụ điển hình cho thực trạng của khu vực Mỹ Latinh... Trường hợp của Cuba giống như trường hợp của Congo, giống như trường hợp của Ai Cập, giống như trường hợp của Algeria, giống như trường hợp của miền tây Iran... và cuối cùng, giống như trường hợp của Panama, quốc gia muốn có kênh đào; giống như trường hợp của Puerto Rico... giống như trường hợp của Honduras..."
Đồng thời, ông phê phán gay gắt các kế hoạch "phát triển xã hội" bề ngoài mà Mỹ vẽ ra tại Bogotá khi cố tình lờ đi bài toán cốt lõi là phát triển kinh tế và quốc hữu hóa tài nguyên, nhằm bảo vệ lợi ích tối cao của các tập đoàn độc quyền.
6. Vấn đề giải trừ quân bị, các căn cứ quân sự và Cộng hòa Nhân dân Trung Hòa
Bàn về vấn đề sống còn của nhân loại, Fidel Castro nhiệt liệt ca ngợi và ủng hộ các đề xuất giải trừ quân bị toàn diện, triệt để do Liên Xô đưa ra. Ông vạch trần cội nguồn sâu xa của chiến tranh trong thế giới tư bản: “Chiến tranh, từ thuở sơ khai của nhân loại, về cơ bản nảy sinh vì một lý do: lòng tham muốn cướp đoạt của cải của người khác. Triết lý cướp bóc sẽ biến mất, và triết lý chiến tranh cũng sẽ biến mất!"
Đặc biệt, ông lên án gay gắt sự tồn tại của các căn cứ quân sự áp đặt trái phép, tiêu biểu là Căn cứ Hải quân Guantánamo trên đất Cuba và hòn đảo Swan bị chiếm đoạt trái phép của Honduras. Ông cảnh báo toàn thể Đại hội đồng về hiểm họa cận kề: “Chính phủ Cách mạng Cuba vô cùng lo ngại, và bày tỏ điều này ở đây, rằng chính phủ đế quốc Hoa Kỳ sẽ sử dụng hành động tự gây hấn như một cái cớ để cố gắng biện minh cho một cuộc tấn công vào đất nước chúng ta!"
Trước những lời đe dọa vũ lực và vũ khí nguyên tử từ các tướng lĩnh hiếu chiến Mỹ như Đô đốc Burke hay Thượng nghị sĩ Bridge, ông tuyên bố đanh thép: "Về phần chúng tôi, với tất cả sự tôn trọng, chúng tôi phải nói với ông ta rằng các vấn đề của thế giới không thể được giải quyết bằng cách đe dọa hay gieo rắc nỗi sợ hãi; và rằng những người dân nhỏ bé và khiêm nhường của chúng ta... không cảm thấy sợ hãi vì những lời đe dọa sử dụng vũ khí nguyên tử."
Bên cạnh đó, ông lên án mạnh mẽ việc Liên Hợp Quốc tước đoạt quyền đại diện hợp pháp của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, khẳng định đây là một hành động phi lý khi gạt bỏ một phần tư dân số thế giới ra khỏi tổ chức quốc tế. Ông cũng bày tỏ sự đoàn kết tuyệt đối với phong trào giải phóng dân tộc ở Algeria, Congo, và ủng hộ mạnh mẽ đề xuất biến châu Phi thành khu vực phi hạt nhân.
7. Tuyên bố Havana và lời kết luận hào hùng khẳng định phẩm giá dân tộc
Khép lại bài diễn văn lịch sử, Fidel Castro dõng dạc đọc trước Đại hội đồng Liên Hợp Quốc phần cốt lõi của Tuyên bố Havana – văn kiện lịch sử được đồng thuận và thông qua bởi hơn một triệu nhân dân Cuba: “Quốc hội Nhân dân Cuba lên án việc sở hữu đất đai quy mô lớn, nguồn gốc của sự khốn khổ cho nông dân... lên án nạn mù chữ, thiếu giáo viên, trường học, bác sĩ và bệnh viện... lên án việc nhượng lại tài nguyên thiên nhiên của đất nước Cuba cho các tập đoàn độc quyền nước ngoài như một chính sách đầu hàng và phản bội lợi ích của nhân dân..."
Đồng thời, ông long trọng tuyên bố trước toàn thế giới những quyền thiêng liêng của người lao động và các dân tộc bị áp bức: “Quyền sở hữu đất đai của nông dân; quyền được hưởng thành quả lao động của người công nhân; quyền được giáo dục của trẻ em; quyền được chăm sóc y tế và điều trị tại bệnh viện của người bệnh; quyền được làm việc của thanh niên... quyền được quốc hữu hóa các tập đoàn độc quyền của đế quốc, từ đó cứu vãn của cải và tài nguyên quốc gia; quyền được tự do thương mại của các quốc gia với tất cả các dân tộc trên thế giới; quyền được chủ quyền hoàn toàn của các quốc gia..."
Bài diễn văn lịch sử khép lại trong tiếng hò reo vang dội của toàn hội trường, để lại bức thông điệp bất hủ về ý chí kiên cường, khát vọng độc lập và phẩm giá tự do của nhân dân Cuba cùng toàn thể nhân loại tiến bộ trên thế giới.
(Bài viết tham khảo tư liệu tại https://www.fidelcastro.cu/pt-pt/discursos/discurso-pronunciado-pelo-comandante-em-chefe-fidel-castro-ruz-na-sede-das-nacoes-unidas)
