Chiến lước quân sự và bản lĩnh chính trị của Fidel Castro trong phong trào 26 tháng 7 tại Mêhicô

Fidel Castro buộc phải sống lưu vong tại Mexico sau hai năm bị giam cầm trong nước do tổ chức một cuộc đảo chính bất thành. Trong bức ảnh chụp tại Mexico này, Fidel Castro đeo kính đứng bên phải người phụ nữ duy nhất mặc áo trắng. Ảnh: AP

Bản chất ý nghĩa của Phong trào 26 tháng 7 và vai trò kiến tạo của Fidel Castro

Ý đồ tổ chức một cuộc đổ bộ có vũ trang từ địa bàn hải ngoại (Mêhicô) về nước đã được Fidel Castro và các đồng chí cốt cán ấp ủ từ khi còn bị giam cầm tại đảo Thông. Fidel Castro khẳng định đây là việc kế thừa và tiếp nối một dòng chảy lịch sử có tính quy luật tại Cuba: “Đó là một truyền thống của Cuba”. Vai trò kiến tạo của Fidel Castro trước hết thể hiện ở năng lực tổ chức thực tiễn và chuyển hóa tư tưởng cách mạng thành hành động của quần chúng chỉ trong một thời gian ngắn sau khi giành lại tự do. Khảo sát tư liệu gốc cho thấy, tiến trình thiết lập phong trào được diễn ra khẩn trương và quyết liệt:

“Mấy tuần sau khi rời nhà tù, chúng tôi đã tiến hành một đợt tuyên truyền mạnh mẽ quảng bá tư tưởng và giác ngộ ý thức trong quần chúng, chúng tôi cũng đã xây dựng được tổ chức cách mạng riêng – “Phong trào 26 tháng 7” cũng đã chỉ ra cho mọi người thấy là không thể tiếp tục cuộc đấu tranh bằng con đường hòa bình và hợp pháp được nữa.1”

Phát biểu này của Fidel Castro đã bóc tách bản chất và ý nghĩa nền tảng của Phong trào 26 tháng 7 trên hai phương diện cốt lõi:

* Về mặt nhận thức luận cách mạng: Phong trào đã đập tan những ảo tưởng về một giải pháp cải cách hòa bình hoặc thỏa hiệp chính trị mang tính hợp pháp với chính quyền độc tài. Fidel Castro đã dùng thực tế lịch sử để chỉ ra cho quần chúng thấy rằng con đường hòa bình đã hoàn toàn đóng lại, và bạo lực cách mạng là phương thức duy nhất để tự giải phóng.

* Về mặt tính chất mục tiêu giai đoạn: Tại thời điểm hoạt động ở Mêhicô, mục tiêu của phong trào được xác định rõ ràng là một cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và phản đế, chứ chưa đẩy cao thành một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Fidel Castro chỉ rõ bản chất tư tưởng của giai đoạn này: “chúng tôi sắp tiến hành một cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, một cuộc cách mạng chống đế quốc, chưa có biểu hiện là một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa; nhưng đấy không phải là vật cản2”. Tổ chức bao gồm nhiều thành phần xã hội khác nhau, có sự tham gia của cả những người thuộc tầng lớp tiểu tư sản. Tuy nhiên, tính chất tiến bộ, xung kích và triệt để của phong trào chính là thỏi nam châm thu hút những người cộng sản, những người mácxít kiên trung như Ernesto Che Guevara hay Nico López tham gia và cống hiến mà không hề có sự xung đột về hệ tư tưởng.

Phân tích nhãn quan nhân sự quốc tế và nghệ thuật thu phục nhân tâm của Fidel Castro

Nhãn quan chiến lược của Fidel Castro được bộc lộ rõ nét nhất thông qua cách thức ông nhìn nhận, thử thách và bảo vệ Ernesto Che Guevara trước những luồng ý kiến hoài nghi trong nội bộ phong trào. Đối với Fidel Castro, tiêu chí lựa chọn và sử dụng cán bộ không dựa trên nguồn gốc xuất thân hay quốc tịch, mà dựa trên sự đồng điệu về lý tưởng, lòng quả cảm và năng lực hành động thực tiễn.

Khai phóng tư duy, vượt qua chủ nghĩa cục bộ hẹp hòi

Trong giai đoạn huấn luyện tại Mêhicô, Fidel Castro đã phải đối mặt với những lực cản tư tưởng mang tính cục bộ từ chính các đồng chí của mình khi họ không chấp nhận một người nước ngoài nắm quyền chỉ huy. Ông kể lại: “chúng tôi đã cử anh ấy chỉ huy một trại và có vài người tỏ ý kêu ca rằng anh ấy là người Áchentina, và họ còn cãi lộn với tôi nữa1”. Trong bối cảnh đó, vai trò thủ lĩnh của Fidel đã thể hiện ở sự kiên định áp đặt kỷ luật cách mạng và bảo vệ quyết định nhân sự của mình dựa trên việc đánh giá đúng năng lực thực tế của Che. Thực tế lịch sử sau đó tại chiến trường Cuba đã chứng minh tư duy của Fidel là hoàn toàn chính xác: “khi về Cuba, trong cuộc chiến đấu, Che là bác sĩ, nhưng vì lòng dũng cảm và năng lực của anh ấy nên chúng tôi đã cử Che chỉ huy một cánh quân và anh ấy đã tỏ ra xuất sắc nhờ những phẩm chất của chính mình. Không còn ai thắc mắc nữa.2”

Đánh giá con người thông qua biện chứng giữa lý luận và hành động

Fidel Castro không nhìn nhận Che Guevara như một kẻ phiêu lưu chính trị đơn thuần. Khi người đối thoại gợi ý rằng “Ông ấy sẵn sàng cho cuộc phiêu lưu”, Fidel đã lập tức đính chính và làm rõ bản chất con người Che bằng cách phân tích chiều sâu tư tưởng và lý tưởng quốc tế vô sản của anh. Fidel trích dẫn lời đề nghị đắt giá của Che khi gia nhập tổ chức như một minh chứng cho tầm nhìn xa trông rộng:

“Anh ấy chỉ nói với tôi một điều: ‘Điều duy nhất mà tôi mong muốn là khi Cách mạng Cuba thắng lợi, các anh không được lấy lý do nhà nước để ngăn cấm tôi trở về Áchentina, để đấu tranh cho cách mạng’3”

Fidel Castro bình luận đây là một “năng lực nhìn xa trông rộng được thể hiện rõ” và là biểu hiện của một “sức mạnh tinh thần và sự kiên trì” tuyệt vời. Bản chất mối quan hệ giữa Fidel và Che không dừng lại ở tình bạn thông thường, mà là sự gắn kết hữu cơ về mặt ý thức hệ: “Sự tương đồng về tư tưởng là một trong những yếu tố chính giúp tôi thân thiết với Che.4”

Sự thấu hiểu nhân sự của Fidel còn đi sâu vào việc phân tích các phẩm chất toàn diện của Che, từ một trí tuệ văn hóa cao cho đến những hành động dũng cảm quên mình trong thực tế đấu tranh. Fidel đưa ra những nhận định mang tính khái quát rất cao về người đồng chí của mình:

“Là một con người, với tư cách con người anh ấy thật tuyệt vời. Hơn nữa, anh ấy còn có trình độ văn hóa cao và rất thông minh. Anh ấy cũng có những phẩm chất quân sự. Che là một bác sĩ đã trở thành một người lính, nhưng không bao giờ từ bỏ vai trò bác sĩ của mình, dù chỉ một phút.5”

Chính nghệ thuật nhìn người và dùng người dựa trên nền tảng khoa học chính trị này của Fidel đã giúp Phong trào 26 tháng 7 quy tụ được những bộ óc và những cánh tay xuất sắc nhất, tạo nên sức mạnh vô song của tổ chức.

Tư duy quân sự cách mạng độc lập và chiến lược chuyển hóa lực lượng

Một đóng góp lý luận và thực tiễn đặc biệt quan trọng của Fidel Castro trong giai đoạn Mêhicô là việc hình thành một tư duy quân sự cách mạng hoàn toàn độc lập, vượt thoát khỏi những khuôn mẫu lý thuyết du kích thông thường đương thời.

Phê phán khoa học đối với lý thuyết du kích cổ điển

Khi phân tích về khóa học chiến thuật do tướng Alberto Bayo, một sĩ quan kỳ cựu của phái cộng hòa Tây Ban Nha huấn luyện cho nghĩa quân, Fidel Castro đã thẳng thắn chỉ ra điểm hạn chế mang tính cốt tử của vị tướng này. Tướng Bayo chỉ có thể truyền dạy những kinh nghiệm mang tính chiến thuật vi mô, như cách thức du kích hành động để phá vòng vây dựa trên mô hình của người du kích Marốc trong cuộc chiến tranh Rif. Fidel Castro nhận định:

“Ông không đưa ra được một chiến lược nào, chưa hình dung nổi một lực lượng du kích sẽ phát triển thành quân đội, và đội quân này sẽ có thể đánh bại một quân đội khác, mà đó mới thật sự là ý tưởng cơ bản của chúng tôi.1”

Trích dẫn này chứa đựng tư duy quân sự cốt lõi của Fidel Castro. Ông đã nhìn thấu bản chất của chiến tranh cách mạng: Du kích chiến không phải là mục đích tự thân, cũng không thể giành thắng lợi quyết định nếu chỉ dừng lại ở quy mô quấy rối, ẩn nấp và phá vây. Ý tưởng cơ bản và xuyên suốt của Fidel khi rời Cuba sang Mêhicô là phải xây dựng được một lực lượng vũ tranh có đủ quy mô, trình độ tổ chức và chiến lược để trực tiếp đối đầu, đánh bại quân đội chính quy của đối phương trong các trận đánh sòng phẳng.

Nguyên tắc chiến thuật dựa trên thực tiễn chiến trường

Từ ý tưởng chiến lược ban đầu đó, qua thực tế thử thách tại chiến khu Sierra Maestra, Fidel Castro đã đúc kết thành các nguyên tắc chiến thuật sắc bén và thực tế. Ông phân tích bản chất của quân đội đối phương để tìm ra điểm yếu cốt lõi: “kẻ thù chỉ mạnh khi ở trong căn cứ, còn sẽ yếu khi chúng cơ động”.

Fidel Castro đã mổ xẻ một cách khoa học về tâm lý và hiệu suất chiến đấu của quân đội Batista khi vận động hành quân nhằm tối ưu hóa hiệu quả sát thương của lực lượng nghĩa quân vốn mỏng và thiếu thốn vũ khí:

“Một cánh quân 300 người thì chỉ có sức mạnh của một hoặc hai tiểu đội đi phía trước; những kẻ còn lại không bắn khi lâm trận, hoặc chỉ bắn chỉ thiên để gây tiếng động, chúng không nhìn thấy, hay nói cách khác không thể nhìn thấy những người đang nã đạn vào toán đang đi đầu hàng quân. Một nguyên tắc cơ bản mà chúng tôi đã sử dụng là: tấn công địch lúc chúng yếu và dễ bị tổn thương nhất.1”

Đồng thời, Fidel Castro kiên quyết phản đối lối đánh cường công giáo điều vào các công sự kiên cố của địch, nơi đối phương có lợi thế về thông tin, hỏa lực và sự an toàn, điều sẽ gây thương vong lớn và tiêu hao đạn dược vô ích cho cách mạng. Tư duy quân sự của Fidel là một tiến trình vận động liên tục: “Trong quá trình chiến đấu, chúng tôi dần dần phát triển các hình thức chiến thuật... học được cách đánh một kẻ thù mạnh hơn, và Cánh quân số 1 chính là trường học cơ bản.2”

Bản lĩnh xử lý khủng hoảng chính trị và năng lực bảo vệ tổ chức

Môi trường lưu vong tại Mêhicô là một chiến trường không tiếng súng nhưng khốc liệt, nơi Phong trào 26 tháng 7 luôn phải đối mặt với mạng lưới gián điệp, các kế hoạch bắt cóc của chế độ Batista và sự giám sát của an ninh sở tại. Biến cố bị bắt giữ vào tháng 6 năm 1956 đã trở thành một tình huống điển hình để Fidel Castro chứng minh bản lĩnh chính trị và năng lực kiểm soát khủng hoảng ở cấp độ cao nhất.

Biện chứng giữa sự hy sinh cá nhân và an toàn của tổ chức

Khi bị lực lượng An ninh Liên bang Mêhicô áp sát và khống chế bằng súng từ phía sau do một sự ngẫu nhiên, Fidel Castro đã nhanh chóng nhận định tình hình để đưa ra quyết định không nổ súng tự vệ. Đây không phải là sự thỏa hiệp mà là một tính toán khoa học để bảo toàn tính mạng nhằm tiếp tục lãnh đạo cuộc cách mạng, bởi ông biết rõ nếu bắn trả trong thế bị động, khả năng sống sót chỉ tính bằng giây.

Khi khủng hoảng tiếp tục leo thang, cơ quan an ninh Mêhicô bằng các biện pháp nghiệp vụ tỉ mỉ đã lần ra địa điểm trang trại huấn luyện mật Santa Rosa ở Chalco. Đứng trước nguy cơ toàn bộ cơ sở huấn luyện cốt lõi với khoảng 20 đồng chí và kho vũ khí bị tiêu diệt hoặc sa lưới trong một cuộc đấu súng đẫm máu, Fidel Castro đã chủ động đưa ra một đề nghị táo bạo với viên chỉ huy an ninh: “Tôi muốn đề nghị một điều: hãy cho tôi đi cùng với các ông đến nơi những người đó đang ở để tránh một cuộc đụng độ3”.

Hành động dũng cảm, tự mình bước vào vùng nguy hiểm và đưa ra mệnh lệnh kiểm soát: “Không, không, hãy đứng yên, đừng cử động!” đã chứng minh năng lực điều phối và uy quyền của Fidel đối với các chiến sĩ. Ông đã biến một nguy cơ xung đột vũ trang hủy diệt thành một cuộc vây bắt trong trật tự, bảo toàn mạng sống cho toàn bộ bộ khung nhân sự chủ chốt của phong trào.

Hóa giải khủng hoảng ý thức hệ bằng sự bao dung và tầm nhìn chiến thuật

Khủng hoảng chính trị nghiêm trọng nhất xuất hiện ngay trong quá trình điều tra tại nhà tù, khi Che Guevara bị thẩm vấn về lập trường tư tưởng. Khác với các chiến thuật lẩn tránh thông thường để đánh lạc hướng cảnh sát di trú, Che đã thẳng thắn thừa nhận: “Vâng, tôi là cộng sản”. Không dừng lại ở đó, Che còn tranh luận trực diện với các quan chức, công tố viên về những sai lầm của Xtalin và tệ sùng bái cá nhân dựa trên các văn kiện mới nhất của Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô vào tháng 2 năm 1956. Sự bộc trực này đã bị báo chí Mêhicô lợi dụng để thêu dệt nên câu chuyện về một tập đoàn cộng sản âm mưu tiêu diệt nền dân chủ châu lục, đẩy toàn bộ dự án đổ bộ vũ trang của phong trào vào nguy cơ phá sản hoàn toàn.

Dưới góc nhìn của một nhà tổ chức hoạt động bí mật, Fidel Castro hoàn toàn thực tế khi phê phán sai lầm chiến thuật này của Che Guevara:

“Thành thật mà nói, tôi cho rằng trong những tình huống như vậy, khi mà toàn bộ dự án đang bị đe dọa, thì cách phù hợp nhất là nên đánh lạc hướng kẻ thù. Nhưng Che, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của chất hùng ca trong văn học cộng sản, không thể chê trách anh ấy vì chuyện rắc rối do chiến thuật đó, và cũng không vì thế mà chúng tôi loại anh ấy khỏi cuộc đổ bộ của chúng tôi trở về Cuba.1”

Phát biểu này là một trong những minh chứng đắt giá nhất về bản chất con người và phương pháp luận lãnh đạo của Fidel Castro. Bản lĩnh của ông thể hiện ở hai điểm:

* Sự tỉnh táo về mặt chiến thuật: Ông không bị cuốn theo cảm xúc hay tinh thần lãng mạn chính trị. Ông xác định rõ mục tiêu tối thượng trong tình huống đối mặt với kẻ thù là phải bảo vệ bằng được sự sinh tồn của dự án cách mạng bằng các biện pháp ngụy trang, đánh lạc hướng.

* Sự bao dung và nhãn quan nhân sự vượt trội: Thay vì quy kết trách nhiệm một cách cứng nhắc hay loại bỏ người đồng chí mang lại phiền phức, Fidel nhìn thấu bản chất của hành động đó bắt nguồn từ sự trung thực và chất hùng ca lý tưởng. Ông chấp nhận cùng gánh chịu hậu quả, cùng ở lại nhà tù đến những ngày cuối cùng với Che để rồi cùng tìm cách hóa giải khủng hoảng thông qua việc tranh thủ các mối quan hệ chính trị cao cấp như cựu Tổng thống Mêhicô Lázaro Cárdenas.

Phương pháp luận biện chứng trong nhận thức lịch sử của Fidel Castro

Năng lực lãnh đạo kiệt xuất của Fidel Castro trong giai đoạn Phong trào 26 tháng 7 được xây dựng trên một nền tảng tư duy lý luận hết sức sâu sắc, khách quan và mang tính biện chứng lịch sử. Điều này được thể hiện rõ qua cách ông phân tích và phản bác những hoài nghi về tư tưởng của Che Guevara, cũng như cách ông đánh giá về một nhân vật lịch sử phức tạp như I. V. Stalin.

Khi người đối thoại đưa ra giả thuyết cho rằng Che Guevara có xu hướng Tơrốtxkít, Fidel Castro đã lập tức bác bỏ dựa trên thực tế nghiên cứu lý luận và phát biểu của Che: “Anh ấy luôn bảo vệ Mác, bảo vệ Lênin, và phê phán Xtalin... Anh ấy là người lêninnít1”. Từ việc làm rõ lập trường của Che, Fidel Castro đã mở rộng phân tích quan điểm cá nhân của mình về giai đoạn lịch sử Liên Xô. Ông đưa ra một bản đánh giá khoa học, sòng phẳng, tách biệt rõ ràng giữa những sai lầm nghiêm trọng và những công lao vĩ đại của Xtalin, không hề rơi vào xu hướng phủ nhận sạch trơn hay sùng bái giáo điều.

Fidel Castro đã chỉ ra những sai lầm chiến lược nghiêm trọng của Xtalin với một thái độ phê phán mạnh mẽ:

* Sai lầm về mặt chiến lược phòng thủ quốc gia: Để đất nước bị bộ máy chiến tranh của Hítle bất ngờ xâm lược vào năm 1941 mà không ra lệnh báo động chiến đấu kịp thời cho các lực lượng vũ trang, dù nguy cơ đã cận kề.

* Sai lầm trong công tác tổ chức và nhân sự quân sự: Tiến hành cuộc thanh trừng nội bộ trong hàng ngũ Hồng quân do mắc mưu kế phản gián của phát xít, trực tiếp tự tước vũ khí và làm suy yếu nghiêm trọng năng lực quốc phòng ngay trước đêm trước của cuộc chiến.

* Sai lầm về mặt ngoại giao chính trị: Ký kết Hiệp ước tai hại Đức - Liên Xô (Hiệp ước Molotov - Ribbentrop) cùng các quyết định lạm dụng quyền lực, độc đoán khác trong nội bộ.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại của phép biện chứng lịch sử, Fidel Castro kiên quyết khẳng định những giá trị và công lao không thể phủ nhận:

“Nhưng ông ấy cũng có nhiều công lao. Sự nghiệp công nghiệp hóa của Liên Xô và việc di chuyển địa điểm và phát triển nền công nghiệp quốc phòng ở vùng Xibêri là những yếu tố quyết định trong cuộc đấu tranh của toàn thế giới chống lại chủ nghĩa phát xít.1”

Tư duy lịch sử sòng phẳng, phân định rõ ràng giữa công và tội, giữa sai lầm chiến thuật và thành tựu chiến lược này chính là chìa khóa lý luận giúp Fidel Castro dẫn dắt Phong trào 26 tháng 7. Nó cho thấy ngay từ thời kỳ lưu vong tại Mêhicô, vị lãnh tụ của cách mạng Cuba đã sở hữu một bộ óc lý luận độc lập, không chịu ảnh hưởng bởi bất kỳ xu hướng giáo điều hay áp lực chính trị bên ngoài nào. Ông tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin một cách có chọn lọc, vận dụng sáng tạo vào điều kiện cụ thể của Cuba để xây dựng một đường lối cách mạng tự chủ, lấy thực tiễn kiểm nghiệm lý luận.

Thông qua việc khảo sát và phân tích toàn diện hệ thống tư liệu gốc từ cuộc đối thoại của Fidel Castro, bản chất và ý nghĩa của Phong trào 26 tháng 7 gắn liền với vai trò lịch sử của ông được định vị rõ ràng trên ba phương diện cốt lõi:

1. Về mặt đường lối: Phong trào 26 tháng 7 dưới sự lãnh đạo của Fidel Castro đã thực hiện bước nhảy vọt về mặt chất trong tư duy cách mạng Cuba: đoạn tuyệt với xu hướng thỏa hiệp hòa bình để xác lập con đường bạo lực cách mạng, đồng thời định hình một chiến lược quân sự độc lập biến lực lượng du kích nhỏ lẻ thành một quân đội chính quy đủ sức đánh bại quân đội phản cách mạng.

2. Về mặt tổ chức và nhân sự: Fidel Castro chính là bộ óc vĩ đại đã quy tụ, thử thách và bảo vệ các hạt giống cách mạng cốt cán dựa trên nền tảng của chủ nghĩa quốc tế vô sản và sự đồng điệu lý tưởng. Nghệ thuật thu phục nhân tâm và sự bao dung chính trị của ông đã biến những cá nhân kiệt xuất như Che Guevara thành những trụ cột không thể thay thế của phong trào.

3. Về mặt bản lĩnh chính trị: Trước các cuộc khủng hoảng liên tiếp tại Mêhicô, từ sự vây ráp của cảnh sát sở tại cho đến những sơ hở chiến thuật gây ra hiện tượng khủng hoảng truyền thông ý thức hệ, Fidel Castro luôn là người đứng mũi chịu sào, đưa ra các quyết định xử lý khủng hoảng rất nhạy bén, khôn khéo để bảo toàn lực lượng cách mạng.

Giai đoạn lưu vong tại Mêhicô (1955–1956) thực chất là phòng thí nghiệm lớn về cả lý luận, chiến thuật, nhân sự và bản lĩnh của Fidel Castro. Chính những giá trị cốt lõi được định hình và tôi luyện trong giai đoạn này đã bảo đảm cho Phong trào 26 tháng 7 vượt qua được mọi thử thách khốc liệt sau cuộc đổ bộ của tàu Granma, tiến tới lật đổ hoàn toàn chế độ độc tài Batista và giành thắng lợi triệt để cho Cách mạng Cuba vào năm 1959./.