Bà không chỉ là học trò lâu năm của Nghệ nhân Ưu tú Phạm Hồng Vinh - người sáng lập nghề kính nghệ thuật GVC Việt Nam - mà còn là một trong những nghệ nhân hiếm hoi nắm vững kỹ thuật vẽ tranh kính hai mặt, dòng kỹ thuật được xem là đỉnh cao khó nhất của nghệ thuật kính GVC hiện đại.
Sinh ra trong một gia đình lao động bình dị, cuộc đời của Hacoba không trải đầy hoa hồng. Những ngày đầu bước chân vào nghề kính nghệ thuật, bà gần như bắt đầu từ con số không. Nhưng cũng chính từ những khó khăn ấy đã hình thành nên một nữ nghệ nhân có nghị lực mạnh mẽ, đam mê đến tận cùng với ánh sáng và hội họa trên kính.
Hơn 22 năm trước, khi gặp nghệ nhân Phạm Hồng Vinh, bà bị cuốn hút bởi vẻ đẹp kỳ ảo của ánh sáng đi qua những lớp kính điêu khắc. Từ đó, Hacoba bước vào hành trình học nghề đầy gian nan. Nghề kính nghệ thuật không giống hội họa thông thường. Người nghệ nhân không chỉ biết vẽ mà còn phải hiểu vật liệu, ánh sáng, nhiệt độ nung, sự phản quang, độ tán xạ và cả cấu trúc chịu lực của kính. Một sai lệch nhỏ trong tạo màu, mài khắc hoặc nung nhiệt có thể làm hỏng toàn bộ tác phẩm sau hàng tháng lao động.
Có những công trình, bà cùng thầy của mình phải phá bỏ làm lại từ đầu chỉ vì chưa đạt đến độ hoàn mỹ mong muốn. Chính tinh thần “không chấp nhận sự dễ dãi” ấy đã tạo nên bản lĩnh nghề nghiệp của Hacoba hôm nay. Từ Hà Đông, bà cùng cộng sự chuyển lên Sơn Tây lập nghiệp gần như với hai bàn tay trắng. Những ngày đầu nơi xưởng mới là chuỗi thời gian đầy thử thách: thiếu nhân lực, thiếu máy móc, thiếu vốn, thiếu cả thị trường ổn định. Nhưng bằng sự bền bỉ và lòng tin vào giá trị của nghề kính nghệ thuật Việt Nam, Hacoba đã cùng tập thể nghệ nhân từng bước gây dựng nên một cơ sở sản xuất quy mô, đào tạo được đội ngũ thợ lành nghề cho vùng nông thôn Sơn Tây.
Điều đáng quý là bà không chỉ làm nghề cho riêng mình. Hacoba đã mở ra cơ hội việc làm cho rất nhiều lao động trẻ, đặc biệt là những thanh niên vùng quê ít điều kiện học hành. Từ những người chưa từng cầm dao khắc kính hay mài kính, dưới sự hướng dẫn kiên trì của bà, nhiều người đã trở thành thợ giỏi, có thể tham gia các công trình lớn trong cả nước. Bà trực tiếp đào tạo nhiều công đoạn từ mài kính, điêu khắc kính, tạo hình, xử lý màu men ceramic, phối màu ánh sáng đến hoàn thiện tác phẩm.
Nhờ vậy, xưởng kính nghệ thuật của Hacoba dần hình thành quy trình sản xuất khép kín, tận dụng tối đa vật liệu, hạn chế rác thải và tái chế hiệu quả kính vụn thành các sản phẩm nghệ thuật giá trị cao. Tinh thần “không bỏ đi bất cứ mảnh kính nào” đã trở thành một triết lý lao động đặc biệt của nhóm nghệ nhân Hacoba. Những mảnh kính tưởng như vô giá trị lại được biến thành đèn nghệ thuật, tranh ghép, đồ lưu niệm hay các tác phẩm sáng tạo dành cho thế hệ trẻ. Trong đó, nghệ nhân nhí Phạm Bảo Sơn - đại diện cho thế hệ Gen Z kế cận - chính là một minh chứng cho tinh thần truyền nghề ấy.
Nhắc đến Hacoba, giới chuyên môn đặc biệt ấn tượng với tài nghệ vẽ tranh kính hai mặt - một kỹ thuật cực kỳ khó của dòng kính nghệ thuật GVC. Nếu tranh kính thông thường chỉ thể hiện hình ảnh đẹp ở một phía, thì tranh kính GVC hai mặt đòi hỏi người nghệ nhân phải xử lý đồng thời cả chiều sâu, ánh sáng xuyên qua và khả năng quan sát từ nhiều hướng khác nhau. Khi ánh sáng tự nhiên chiếu qua, tác phẩm không chỉ hiện màu mà còn tạo nên cảm giác chuyển động, huyền ảo và sống động như một “bức tranh bằng ánh sáng”. Đây là kỹ thuật đòi hỏi sự kết hợp của hội họa, điêu khắc và khoa học vật liệu kính.
Người vẽ phải hiểu rõ cách ánh sáng phản ứng với từng lớp men màu, từng độ nhám bề mặt và từng chiều sâu khắc chạm. Hacoba được đánh giá là một trong số rất ít nghệ nhân tại Việt Nam làm chủ được kỹ thuật này ở trình độ cao. Những tác phẩm do bà thực hiện thường mang chiều sâu cảm xúc đặc biệt: ánh sáng không bị chói gắt mà mềm mại, lan tỏa; màu sắc có độ chuyển tinh tế; các nhân vật tôn giáo hiện lên linh thiêng nhưng gần gũi.
Chính vì vậy, nhiều công trình nhà thờ, chùa và kiến trúc tâm linh lớn đã lựa chọn dòng kính nghệ thuật do Hacoba trực tiếp tạo màu và tổ chức thực hiện. Hàng trăm ô cửa kính nhà thờ trên khắp Việt Nam mang dấu ấn nghệ thuật của bà. Ngoài ra còn có hàng chục công trình chùa, lâu đài và biệt thự trải dài trên khắp mảnh đất hình chữ S. Không chỉ là nghệ nhân sáng tạo, Hacoba còn là người tổ chức sản xuất giàu kinh nghiệm. Dưới sự dẫn dắt của bà, nhiều dòng sản phẩm kính nghệ thuật đã đạt thành tích cao tại các chương trình OCOP và sản phẩm thủ công mỹ nghệ.
Cho đến nay, nhóm nghệ nhân do bà tham gia xây dựng đã đạt: * 26 giải thưởng OCOP * 5 giải thưởng sản phẩm nông thôn tiêu biểu * nhiều giải thưởng sáng tạo mỹ thuật ứng dụng khác trong và ngoài nước. Tuy nhiên, với Hacoba, giá trị lớn nhất không nằm ở giải thưởng mà ở việc giữ được “hồn nghề”. Đó là việc bảo tồn được quy trình sản xuất kính nghệ thuật Vinhcoba, đặc biệt là các kỹ thuật cao cấp như kính GVC hai mặt, điêu khắc ánh sáng và xử lý màu men nung nhiều lớp - những kỹ thuật mà nếu không có người kế thừa thực sự tâm huyết sẽ rất dễ mai một.
Ở Hacoba có sự mềm mại của một người phụ nữ làm nghệ thuật nhưng cũng có sự bền bỉ đáng kinh ngạc của một người lao động thực thụ. Bà có thể ngồi hàng giờ để chỉnh từng sắc độ màu trên kính, nhưng cũng có thể trực tiếp xuống xưởng cùng thợ mài, thợ cắt, thợ lắp dựng trong những công trình lớn. Với bà, nghệ thuật không chỉ nằm trên bản vẽ mà phải sống được trong kiến trúc, trong ánh sáng và trong cảm xúc con người. Có lẽ vì vậy mà nhiều người gọi bà là “người đàn bà vẽ ánh sáng trên kính”.
Từ một cô gái bình dị bước vào nghề bằng đam mê và gian khó, hôm nay nghệ nhân Bùi Thị Hải Hà - Hacoba đã trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật kính Việt Nam đương đại. Và trong hành trình tiếp nối di sản nghề kính nghệ thuật Vinhcoba, bà chính là một người truyền nhân xứng đáng - người đang âm thầm giữ cho ánh sáng nghệ thuật Việt tiếp tục lan tỏa qua từng ô cửa kính của thời đại mới.
