Mường Lay - Những ngày thức cùng vũ điệu đoàn kết bên dòng Đà Giang

Không phải ngẫu nhiên mà người Mường Lay gọi đây là những ngày “thức”. Thức cùng dòng sông, thức cùng ký ức và thức cùng một vũ điệu đoàn kết – thứ đã vượt khỏi khuôn khổ của một lễ hội thông thường để trở thành biểu tượng tinh thần của cả vùng đất.

Sáng mùng 2/1, Bến thuyền Cơ Khí đã đông người từ rất sớm. Không ồn ào, không náo nhiệt, dòng người lặng lẽ tề tựu trong một trật tự tự nhiên, như thể đã hẹn nhau từ rất lâu. Những cụ già Thái trắng trong áo chàm truyền thống, mái tóc bạc vấn gọn; những người đàn ông trung niên sạm nắng sông nước; cả những thanh niên trẻ lần đầu khoác lên mình trang phục lễ nghi… Tất cả đứng trước Đà Giang với một thái độ thành kính rất khó gọi tên.

Nghi lễ Tế thần sông nước bắt đầu. Làn khói hương mỏng nhẹ tan vào không gian mênh mang. Tiếng khấn trầm, chậm, đều, không cần micro vẫn vang rõ giữa mặt hồ tĩnh lặng. Đó không phải lời cầu xin phô trương, mà là cuộc trò chuyện thân tình giữa con người và dòng sông đã nuôi dưỡng họ qua bao thế hệ.

Với người Mường Lay, Đà Giang không chỉ là một dòng chảy địa lý. Đó là ký ức tập thể. Là nguồn nước nuôi lúa, con đường giao thương, là chứng nhân của những cuộc thiên di, những đổi thay và cả những hy sinh thầm lặng, trong đó có cuộc di dời lịch sử khi lòng hồ thủy điện hình thành.

Khoảnh khắc những con cá nhỏ được thả xuống mặt nước khiến tôi bất giác lặng người. Những vệt nước khẽ lay rồi khép lại, trả mặt hồ về vẻ yên ả ban đầu, như thể chưa từng có dấu tay con người. Giữa thời đại quen đo đếm thiên nhiên bằng sản lượng và công suất, nghi thức trả cá về sông hiện lên giản dị mà thâm trầm – như một lời tự vấn không cần cất tiếng. Ở đó, con người không đứng ở vị thế chiếm hữu, mà biết lùi lại, cúi mình trước dòng chảy lớn hơn chính mình. Và chỉ khi biết lùi, người ta mới hiểu: sự bền vững không nằm ở việc lấy được bao nhiêu, mà ở khả năng trả lại, gìn giữ và sống hòa cùng thiên nhiên.

Ít phút sau, mặt hồ vốn yên ả bỗng rộn ràng. Kayak rẽ sóng, mô tô nước gầm lên, những cánh ván phản lực lao vút qua làn nước, để lại phía sau những vệt sóng bạc đầu loang loáng dưới nắng sớm. Nếu nghi lễ Tế sông là tiếng nói của quá khứ, thì các môn thể thao hiện đại trên mặt nước chính là nhịp đập của hiện tại. Ở Mường Lay, hai điều ấy không đối lập. Truyền thống và hiện đại đứng cạnh nhau tự nhiên như cách Đà Giang vừa mang phù sa ngàn đời, vừa soi bóng những công trình mới của thời đại.

Một nhóm thanh niên vừa kết thúc phần biểu diễn Kayak cười rất tươi. Có người nói gọn: “Chúng em lớn lên bên sông, nên chơi môn gì thì cũng vẫn là của sông thôi”. Câu nói giản dị, nhưng đủ để thấy sự tiếp nối âm thầm giữa các thế hệ Mường Lay.

Chiều xuống, ánh điện bắt đầu lan trên mặt hồ, tôi theo dòng người về khu vực bãi đáp dù lượn – nơi diễn ra khoảnh khắc được chờ đợi nhất: “Vũ điệu đoàn kết bên dòng Đà Giang”, sự kiện xác lập Kỷ lục Việt Nam với hơn 10.000 người tham gia. Không khí trước giờ diễn ra không ồn ào mà rộn ràng theo cách rất trật tự. Người đến sau lặng lẽ đứng cạnh người đến trước. Không phân biệt dân tộc, tuổi tác hay nghề nghiệp. Khi tiếng trống hội vang lên, không cần lời hiệu triệu, những bàn tay tự nhiên tìm đến nhau.

Tôi đứng giữa vòng xòe. Một bên là cụ bà Thái trắng nắm tay thật chặt – bàn tay nhăn nheo theo năm tháng nhưng ấm áp lạ thường. Bên kia là một chàng trai Mông trẻ, vai rắn rỏi, ánh mắt sáng. Xung quanh là những gương mặt xa lạ mà nụ cười thì thân quen đến kỳ lạ.

Tiếng trống, tiếng khèn hòa vào nhau, lan rộng trong không gian mở. Những vòng người mở dần, nối tiếp, chồng lên nhau như sóng nước Đà Giang khi một viên sỏi vừa rơi xuống. Hơn mười nghìn con người tạo thành những vòng tròn đồng tâm khổng lồ bên bờ sông – một hình ảnh vừa hùng tráng vừa nghẹn ngào. Khoảnh khắc ấy, đây không còn là màn trình diễn để lập kỷ lục, mà là một tuyên ngôn không lời về tinh thần đại đoàn kết – thứ tài sản vô hình nhưng bền vững nhất của vùng đất này.

Sáng 3/1, Mường Lay thức dậy trong không gian trong veo: gió núi nhẹ, trời cao, nắng sớm mỏng như tơ. Đúng 7 giờ 30 phút, cuộc đua xe đạp “Mường Lay xanh – Chinh phục đèo Gió” khai mạc. Gần 150 vận động viên của 15 đội đua từ nhiều vùng miền hội tụ, đưa nhịp sống rời mặt nước để vươn lên những con dốc quanh đèo Gió (Clavo).

Từ độ cao ấy, Mường Lay hiện ra trọn vẹn trong thế đất sông ôm núi, núi soi bóng sông – hùng vĩ mà mềm mại. Người ta không chỉ nhìn thấy cảnh sắc, mà còn cảm nhận nhịp thở của vùng đất đã quen bước lên cao, vượt dốc, để tồn tại và gắn bó.

Trên bầu trời Bản Mo, Bản Hô Huổi Luông, những cánh dù lượn rực sắc chao liệng, mở rộng không gian lễ hội lên một tầng cao khoáng đạt. Nhưng nơi giữ chân tôi lâu nhất lại là Hội thi ẩm thực dân tộc – nơi lễ hội trở về đúng nghĩa đời sống. Mùi xôi nếp nương, cá Pa Pỉnh Tộp thơm mắc khén, những bàn tay phụ nữ vùng cao thoăn thoắt gói, nướng, bày biện, vừa làm vừa kể chuyện nương rẫy, mùa lũ, những ngày di dời lịch sử. Không bi lụy, không than thở – chỉ là giọng kể bình thản của những con người đã quen đứng dậy sau biến động./.

Ngày 4/1, chung kết đua thuyền Đuôi Én diễn ra khi sương sớm còn bảng lảng trên mặt hồ. Những con thuyền thon dài, cong vút như cánh én xếp hàng giữa lòng hồ. Khi trống lệnh vang lên, mặt nước vỡ òa. Mái chèo hạ xuống cùng nhịp, bọt trắng tung lên, tiếng hò reo dội về hai bờ. Những cánh én gỗ lao đi dứt khoát, mang theo sức vóc tập thể và tinh thần vượt thác ghềnh đã ngấm vào máu thịt cư dân sông nước Mường Lay.

Đó không chỉ là cuộc đua giành giải, mà là cuộc đua của ký ức cộng đồng và khát vọng đi tới tương lai. Khi những con thuyền chạm đích, người ta hiểu rằng về trước không chỉ là con thuyền, mà là cả một vùng đất đang bền bỉ rẽ sóng.

Lễ hội khép lại, Mường Lay trở về nhịp sống thường ngày. Nhưng dư âm vẫn ở lại – trong ánh lửa đêm giao lưu, trong tiếng trống, tiếng khèn vọng bên dòng Đà Giang, trong ký ức người dân và cả những người khách phương xa. Mường Lay năm 2026 không chỉ đẹp bởi cảnh sắc, mà đẹp hơn bởi cách con người nơi đây tìm thấy nhau, nắm tay nhau bên dòng sông để cùng bước tiếp – lặng lẽ, vững vàng và đầy niềm tin./.