PV: Gần đây xẩm xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống âm nhạc đương đại, ví dụ như chiến dịch “Xẩm đến trường" của Hoàng Sơn hay các sự kiện của sinh viên để đưa xẩm tới gần hơn với thế hệ trẻ. Với tư cách là người thực hành di sản lâu năm, nghệ sĩ cảm nhận như thế nào về sự quan tâm của giới trẻ đối với loại hình này?
NSND Xuân Hoạch: Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống. Theo ghi chép của các nhà nghiên cứu, gắn liền với đời sống của những người khiếm thị. Trước đây, những người hát xẩm thường biểu diễn ở các không gian công cộng như chợ, sân đình, bến sông để mưu sinh.
Qua từng giai đoạn lịch sử, xẩm có những biến đổi để thích ứng với đời sống xã hội; trong thời kỳ kháng chiến, loại hình này từng được sử dụng như một phương tiện cổ vũ tinh thần, phục vụ nhân dân. Trong bối cảnh đất nước hội nhập, xẩm đang được thế hệ trẻ quan tâm và tiếp cận theo những cách thức mới.
Với nhiều bạn trẻ, xẩm là một loại hình vừa lạ vừa hấp dẫn do trước đây ít có cơ hội tiếp xúc. Việc người trẻ tìm về văn hóa cội nguồn được xem là xu hướng tất yếu khi xã hội phát triển. Tuy nhiên, dù làm mới theo hình thức nào, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được hồn cốt của xẩm, từ đó mới có thể đưa loại hình nghệ thuật này bước lên những không gian biểu diễn mới một cách bền vững.
PV: Hiện tại đang thịnh hành xu hướng “trẻ hóa” xẩm, kết hợp xẩm với âm nhạc hiện đại. Vậy làm thế nào để giới trẻ có thể giữ được cái hồn cốt đó khi phối nhạc và trình diễn?
NSND Xuân Hoạch: Để làm mới xẩm đúng cách, điều quan trọng nhất là phải tiếp cận trực tiếp với những người am hiểu và nắm vững tinh thần của loại hình nghệ thuật này. Việc sử dụng nhạc cụ phương Tây trong trình diễn là một hướng đi tích cực, song cần có sự chọn lọc để người nghe vẫn nhận ra bản sắc truyền thống. Dù sử dụng nhạc cụ hiện đại, người hát vẫn phải toát lên tinh thần của nhạc cụ dân tộc và chất giọng đặc trưng của xẩm, tránh vay mượn hình thức làm mất đi cái hay vốn có.
PV: Các sân chơi giải trí hiện đại đang mời gọi xẩm xuất hiện với nhiều màu sắc khác nhau. Theo ông, đâu là ranh giới giữa việc làm mới tích cực và làm sai lệch bản chất của xẩm?
NSND Xuân Hoạch: Dù làm mới đến đâu, hát xẩm vẫn phải giữ được khoảng 60–70% hồn cốt truyền thống, tránh đổi mới quá đà khiến người nghe không còn nhận ra bản sắc. Việc trình diễn xẩm đòi hỏi sự chuẩn mực trong lời ca, đúng làn điệu, đúng nhịp phách, trong đó nhạc cụ giữ vai trò đặc biệt quan trọng để đảm bảo tiết tấu. Cách biến tấu và đệm nhạc có thể linh hoạt, song phải dựa trên nền tảng âm nhạc dân gian đậm đà thì xẩm mới có thể phát triển bền vững.
PV: Với kinh nghiệm lâu năm, ông cho rằng cần tiếp cận và truyền dạy xẩm như thế nào để phù hợp với giới trẻ ngày nay mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi?
NSND Xuân Hoạch: Nhiều bạn trẻ thường cho rằng chỉ cần nghe và bắt chước là có thể hát xẩm ngay, bởi tuổi trẻ có độ nhạy cảm và khả năng tiếp thu nhanh. Tuy nhiên, cách học đó chỉ dừng lại ở bề nổi, dễ “trượt” và không tạo được chiều sâu.
Ngày xưa, các nghệ nhân xẩm truyền nghề hoàn toàn bằng hình thức truyền khẩu, từng câu thơ, từng làn điệu được thấm dần qua năm tháng. Việc hát xẩm đòi hỏi sự chuẩn xác cao về tiếng Việt, từ thanh điệu đến cách phát âm sao cho tròn vành rõ chữ - nguyên tắc chung của các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống như ca trù, chèo, quan họ. Do vậy, chỉ cần hát sai dấu là mất chất. Vì vậy, việc đưa xẩm vào trường học chủ yếu giúp người trẻ làm quen, cảm nhận được làn điệu và tinh thần của loại hình này, chứ không thể thành thạo trong thời gian ngắn.
PV: Theo ông, đâu là hướng đi lâu dài và bền vững nhất cho xẩm trong thời đại mới, không chỉ dừng lại ở trào lưu nhất thời?
NSND Xuân Hoạch: Điều khiến tôi trăn trở suốt nhiều năm qua là sự thiếu vắng một cơ chế bảo trợ chính thống cho nghệ thuật truyền thống. Dù gắn bó và sống chết với nghề, nhiều nghệ nhân vẫn hoạt động trong tình trạng tự phát. Các câu lạc bộ hiện nay chủ yếu tự thân vận động, còn các trung tâm phát triển âm nhạc phần lớn do nghệ sĩ, nhà nghiên cứu tự gây dựng, không có sự bảo trợ từ cơ quan quản lý nhà nước. Khi nguồn lực cạn kiệt, sức người không còn, nguy cơ mai một của nghệ thuật truyền thống là điều khó tránh khỏi.
Để xẩm và các loại hình nghệ thuật dân gian có thể tồn tại bền vững, cần có sự đầu tư tối thiểu về vật chất nhằm tái tạo sức lao động cho nghệ nhân. Bởi lẽ, không thể duy trì một loại hình nghệ thuật chỉ bằng lòng yêu nghề và sự hy sinh cá nhân. Nếu thiếu cơ chế bảo trợ phù hợp, việc gìn giữ di sản sẽ khó lâu dài.
Xin cảm ơn nghệ sĩ vì những chia sẻ quý báu của mình!
