Dưới góc nhìn toàn cảnh, trên các cộng đồng mạng cũng như trên báo chí chính thống những ngày qua, dư luận đang chia thành hai luồng ý kiến rõ rệt từ cả phía độc giả lẫn các chuyên gia văn hóa, một bên bày tỏ sự phê phán gay gắt và một bên thể hiện quan điểm ủng hộ, cảm thông.
Ở luồng ý kiến phê phán, các chuyên gia văn hóa dân gian và nhiều độc giả bày tỏ sự trăn trở, lo ngại về tính định hướng đối với công chúng trẻ. Theo góc nhìn này, hành động đứng trên mô hình chim Lạc trong sản phẩm âm nhạc là khá phản cảm và chưa hiểu hết giá trị của biểu tượng. Các nhà nghiên cứu phân tích rằng chim Lạc là biểu tượng của dân tộc Việt, xuất hiện trên mặt và thân trống đồng, vốn là vật thiêng được dùng trong những nghi lễ trang trọng của tổ tiên. Việc đặt chân đứng lên một hình tượng kết tinh hệ giá trị tinh thần qua hàng nghìn năm như vậy bị coi là thiếu cẩn trọng, dễ chạm vào vùng nhạy cảm trong tâm thức cộng đồng, có thể vô tình truyền đi những thông điệp sai lệch về việc coi thường yếu tố truyền thống.
Ngược lại, ở luồng ý kiến ủng hộ, một bộ phận công chúng, độc giả trẻ cùng các nhà quản lý văn hóa lại có cách tiếp cận mềm dẻo hơn khi đặt hiện tượng này vào dòng chảy của nghệ thuật đương đại và xu hướng toàn cầu hóa. Nhiều ý kiến ghi nhận nỗ lực lồng ghép hàng loạt chất liệu dân tộc vào sản phẩm đại chúng, từ họa tiết rồng thời Lý, lễ hội đua bò An Giang, múa trò Xuân Phả, di sản Tràng An cho đến hình tượng chim Lạc thêu nổi trên phục trang, như một tham vọng lớn nhằm đưa bản sắc Việt hội nhập quốc tế. Phía những người ủng hộ giải thích rằng hình ảnh được xây dựng nhằm truyền tải thông điệp về sự giao thoa văn hóa, diễn tả tinh thần bay lên và chinh phục không gian mới. Trong ngôn ngữ nghệ thuật thị giác hiện đại, việc đứng trên một mô hình mang tính ước lệ không đồng nghĩa với hành vi coi thường giá trị gốc, mà là một nỗ lực làm mới, đưa di sản tiếp cận gần hơn với thế giới.
Nhìn nhận một cách khách quan trên tâm thế phân tích đa chiều, những tranh luận gay gắt này không hẳn là một chỉ dấu tiêu cực. Thay vì biến cuộc đối thoại thành một sự quy chụp hay công kích cá nhân, đây chính là cơ hội lớn để xã hội định hình lại bộ nguyên tắc ứng xử với di sản trong thời kỳ mới. Nhiều chuyên gia lý luận phê bình nhận định phản ứng của dư luận là điều hoàn toàn dễ hiểu trước một biểu tượng giàu ý nghĩa văn hóa cội nguồn. Giới chuyên môn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhìn nhận câu chuyện bằng tâm thế bình tĩnh và đối thoại, thay vì vội vàng quy kết hay tách riêng một khung hình biệt lập để phán xét. Di sản không thể chỉ đóng khung trong bảo tàng hay sách vở mà cần được đối thoại với người trẻ và công nghệ để tiếp tục có sức sống đương đại.
Từ góc nhìn nghiên cứu chuyên sâu, các chuyên gia của Viện Kinh tế, Văn hóa và Nghệ thuật đã tiến hành phân tích sự việc này dưới lăng kính khoa học kết hợp thực tiến phát triển công nghiệp văn hóa. Với lối viết trang trọng, giản dị và đúng mực, các chuyên gia của viện đã đúc kết năm thông điệp và bài học cốt lõi, mang tính gợi mở sâu sắc để hướng cuộc tranh luận này đi đến hồi kết đồng thuận:
Thứ nhất, phản ứng dư luận là tín hiệu tích cực về ý thức cội nguồn: Cuộc tranh luận sôi nổi của cộng đồng mạng và báo chí những ngày qua phản ánh một thực tế sinh động rằng công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, vẫn nuôi dưỡng lòng tự tôn dân tộc và sự quan tâm sâu sắc đối với các giá trị di sản. Sẽ đáng lo ngại hơn nếu một biểu tượng thiêng liêng bị sử dụng sai lệch mà xã hội hoàn toàn thờ ơ, dửng dưng.
Thứ hai, nghệ thuật đại chúng cần rạch ròi giữa phá cách thị giác và vùng thiêng tâm thức: Quyền sáng tạo của nghệ sĩ trong giai đoạn hiện nay luôn được tôn trọng, nhưng các dự án âm nhạc, giải trí cần nhận thức rõ ranh giới giữa việc làm mới một chi tiết mỹ thuật thuần túy với việc ứng xử trước các biểu tượng linh thiêng. Sự thấu cảm lịch sử phải đi trước tư duy dàn dựng hình ảnh để tránh tạo ra những góc nhìn gây tổn thương đến hệ ý thức cộng đồng.
Thứ ba, sự cần thiết của cơ chế tham vấn học thuật trước khi công bố tác phẩm: Để tránh lặp lại những sự việc tương tự, đối với các dự án âm nhạc có tham vọng sử dụng chất liệu truyền thống, các ê-kíp sản xuất cần thực hiện các nghiên cứu kỹ lưỡng hơn. Việc chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của các chuyên gia, các nhà nghiên cứu và các cơ quan chức năng ngay từ giai đoạn tiền kỳ là giải pháp tối ưu nhằm đảm bảo tính chuẩn xác, tinh tế của sản phẩm trước khi đưa ra công chúng.
Thứ tư, ngăn ngừa những tổn thương không đáng có cho sản phẩm nghệ thuật: Một khi tác phẩm đã phát hành công khai mới nhận về những phản hồi trái chiều, điều đó phần nào làm tổn thương chính đứa con tinh thần của nghệ sĩ. Những tranh cãi cực đoan có thể làm mờ nhạt đi những thông điệp tốt đẹp khác, khiến tác phẩm không đạt được mục đích nghệ thuật và xã hội như kỳ vọng ban đầu của nhà sản xuất.
Thứ năm, bài học về tính chuyên nghiệp trong chiến lược xuất khẩu văn hóa: Việc chủ động đưa hình ảnh đất nước ra thế giới trong những năm gần đây là hướng đi giá trị cho ngành công nghiệp văn hóa quốc gia. Dù vậy, tính chuyên nghiệp cao đòi hỏi một năng lực chuyển hóa di sản thật sự chín muồi. Nghệ sĩ đi ra biển lớn không chỉ mang theo sự nhạy bén xu hướng, mà cần mang theo cả sự cẩn trọng và lòng tôn kính đối với những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc dân tộc.
Như vậy, nhìn nhận một cách khoa học, di sản truyền thống không phải là một thực thể đóng băng mà luôn cần dòng chảy liên tục của nghệ thuật đương đại nuôi dưỡng. Bản thân sự việc của ca sĩ Sơn Tùng M-TP chính là một bài học đắt giá nhưng cần thiết cho toàn bộ nền công nghiệp giải trí đương đại. Để những sáng tạo nghệ thuật luôn đi đúng quỹ đạo giá trị, sự phối hợp gia đình chặt chẽ giữa tư duy phóng khoáng của người nghệ sĩ và nền tảng tri thức vững chãi của các cơ quan chuyên môn là điều vô cùng cấp thiết, góp phần định hình một không gian văn hóa vừa giàu bản sắc dân tộc, vừa kiên cường hội nhập toàn cầu.
