Từ những công trình hạ tầng thiết yếu trị giá hàng chục triệu đô la được tặng trong thời kỳ tái thiết sau chiến tranh đến việc chuyển giao các thành tựu khoa học y sinh đỉnh cao, Cuba luôn hiện diện như một điểm tựa tinh thần và vật chất vững chắc. Tuy nhiên, giá trị bền vững và mang tính chiến lược nhất trong hệ sinh thái hợp tác này chính là công tác đào tạo nguồn nhân lực. Đây là một quá trình gieo những "hạt giống" tri thức Việt Nam trên đất bạn để chúng trưởng thành, mang theo tinh hoa của một nền giáo dục có thứ hạng hàng đầu thế giới về đóng góp cho công cuộc kiến thiết quốc gia.
Việc nghiên cứu sâu sắc quá trình này, từ tầm nhìn khởi thủy của những vĩ nhân đến sự chuyển dịch cơ cấu ngành nghề và hiệu quả thực chứng của đội ngũ trí thức trong giai đoạn hiện nay, sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về một mô hình hợp tác giáo dục lấy con người làm hạt nhân phát triển bền vững và là chất xúc tác quan trọng cho mọi lĩnh vực hợp tác khác.
Tầm nhìn ngoại giao hạt nhân và chiến lược huấn luyện thực tiễn trong các dự án biểu tượng
Chiến lược đào tạo nguồn nhân lực Việt Nam tại Cuba khởi đầu từ một tình huống ngoại giao mang tính biểu tượng cao vào năm 1961, phản ánh tầm nhìn địa chính trị xuyên lục địa của Fidel Castro. Trong những buổi tiếp xúc đầu tiên với phái đoàn Việt Nam, khi nhận thấy sự thiếu hụt cán bộ tinh thông tiếng Tây Ban Nha làm hạn chế khả năng kết nối trực tiếp với 23 quốc gia khu vực Mỹ Latinh, Fidel đã đưa ra một gợi ý mang tính quyết sách lịch sử: Việt Nam nên cử đúng 23 thanh niên ưu tú sang Cuba đào tạo ngôn ngữ để sau này họ trở thành 23 vị đại sứ, nhịp cầu nối liền Việt Nam với thế giới Tây Ban Nha ngữ. Đề nghị này ngay lập tức được Chính phủ Việt Nam hiện thực hóa bằng việc tuyển chọn 23 cán bộ nòng cốt từ các cơ quan chủ chốt như Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Ban Đối ngoại Trung ương sang La Habana vào tháng 11 năm 1961.
Sau khóa đào tạo chuyên sâu kéo dài nhiều năm, lớp "hạt giống" đầu tiên này đã trở về và trở thành lực lượng ngoại giao hạt nhân, hình thành nên bản sắc của trường phái ngoại giao Việt Nam tại Mỹ Latinh với những gương mặt tiêu biểu như Đại sứ Đỗ Văn Tài hay Đại sứ Lê Đức Căng. Đây không chỉ là việc xóa bỏ rào cản ngôn ngữ đơn thuần mà là sự chuẩn bị bài bản cho một thế hệ trí thức có khả năng định vị vị thế quốc gia trên trường quốc tế, tạo tiền đề cho dòng chảy hơn 2.000 lưu học sinh Việt Nam sang học tập tại hòn đảo tự do trong suốt hơn sáu thập kỷ qua.
Tuy nhiên, nội hàm của việc đào tạo không chỉ giới hạn trong các giảng đường hàn lâm mà còn hiện hữu mạnh mẽ thông qua cơ chế huấn luyện tại chỗ của các chuyên gia Cuba trong các dự án hạ tầng kinh tế và quân sự. Sau chuyến thăm lịch sử tới Quảng Trị năm 1973, Cuba đã tặng Việt Nam năm công trình biểu tượng trị giá khoảng 80 triệu đô la thời điểm đó, bao gồm Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam - Cuba tại Đồng Hới, Khách sạn Thắng Lợi, Trại bò giống Moncada, Trại gà giống Lương Mỹ và tuyến đường Xuân Mai.
Trong quá trình thi công các công trình này, cũng như trong việc hỗ trợ xây dựng đường Hồ Chí Minh huyền thoại, Cuba đã cử hàng nghìn chuyên gia sang trực tiếp hướng dẫn, "cầm tay chỉ việc" cho đội ngũ kỹ sư và công nhân Việt Nam. Sự hỗ trợ đào tạo trực tiếp tại hiện trường này là một hình thức chuyển giao tri thức thực tiễn vô cùng quý báu, giúp Việt Nam nhanh chóng làm chủ công nghệ xây dựng cầu đường hiện đại, kỹ thuật chăn nuôi bò sữa quy mô công nghiệp và quản trị dịch vụ du lịch cao cấp theo tiêu chuẩn quốc tế.
Đặc biệt, trong lĩnh vực quân sự, các chuyên gia Cuba đã kề vai sát cánh cùng quân đội Việt Nam trong những giai đoạn khó khăn nhất, thực hiện các chương trình huấn luyện đặc biệt và đào tạo chuyên sâu về tác chiến, có vai trò hết sức quan trọng trong việc nâng cao năng lực quản trị quốc phòng và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Đây chính là minh chứng rõ nét cho việc đào tạo nhân lực gắn liền với thực tiễn chiến đấu và xây dựng, tạo ra một lớp cán bộ "vừa hồng vừa chuyên" ngay trên đất nước mình.
Chuyển dịch cơ cấu ngành nghề dựa trên nền tảng giáo dục tinh hoa và thực chứng y sinh
Vị thế giáo dục của Cuba trên bản đồ quốc tế là nền tảng bảo chứng cho chất lượng vượt trội của đội ngũ trí thức Việt Nam được đào tạo tại đây. Với mức đầu tư ngân sách cho giáo dục luôn duy trì ở mức cao kỷ lục, thường xuyên đạt từ 10% đến 13% GDP, Cuba sở hữu hệ thống giáo dục được UNESCO đánh giá ngang hàng với các quốc gia phát triển nhất tại Bắc Âu như Thụy Điển hay Phần Lan.
Sự dịch chuyển cơ cấu ngành nghề đào tạo cho lưu học sinh Việt Nam phản ánh sự nhạy bén trong chiến lược nhân lực quốc gia: từ việc tập trung vào ngôn ngữ và kinh tế chính trị trong những năm 1970, trọng tâm đã dịch chuyển mạnh mẽ sang các ngành khoa học mũi nhọn như y học chất lượng cao, công nghệ sinh học và nông nghiệp thích ứng từ sau năm 1990.
Tính đến giai đoạn hiện nay, trong số hơn 2.000 người được đào tạo chính quy, lĩnh vực y khoa chiếm tỷ trọng đặc biệt quan trọng với hàng trăm bác sĩ và dược sĩ tốt nghiệp từ các cơ sở danh tiếng như Đại học Y La Habana hay Trường Y khoa Camagüey. Sinh viên y khoa Việt Nam tại Cuba không chỉ tiếp cận kiến thức hàn lâm mà còn được nhúng mình vào chương trình "Y học gia đình" khắc nghiệt với hơn 60% thời gian thực tập trực tiếp tại cộng đồng, học cách chẩn đoán lâm sàng tinh nhạy mà không quá lệ thuộc vào máy móc hiện đại.
Sự tương thích trong mô hình đào tạo này đã tạo ra một thế hệ bác sĩ có tư duy phản biện sắc sảo, y đức cao đẹp và khả năng xoay sở độc lập cực tốt trong điều kiện nguồn lực hạn chế. Thành quả thực chứng rõ nét nhất chính là sự đóng góp của đội ngũ này vào nền y tế nước nhà, đặc biệt là trong việc tiếp nhận công nghệ vắc-xin và thuốc điều trị ung thư thế hệ mới.
Trong những năm gần đây, đội ngũ trí thức được đào tạo tại Cuba đã trực tiếp tham gia vào các dự án chuyển giao công nghệ trọng điểm như vắc-xin Abdala, giúp Việt Nam trở thành một trong những quốc gia tự chủ được nguồn vắc-xin trong đại dịch. Bên cạnh đó, tri thức về nông nghiệp và kỹ thuật chăn nuôi bò sữa mà Cuba truyền dạy từ những thập kỷ trước đã trở thành nền móng cho sự hình thành của các tập đoàn nông nghiệp lớn tại Việt Nam hiện nay.
Đội ngũ kỹ sư nông nghiệp học từ Cuba không chỉ mang về kỹ thuật giống cây trồng mà còn là tư duy quản trị trang trại hiện đại, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp Việt Nam trên trường quốc tế. Chính nền tảng giáo dục chất lượng cao của Cuba đã biến những lưu học sinh năm xưa trở thành những chuyên gia đầu ngành, những nhà khoa học có uy tín, giữ vị trí then chốt trong việc thúc đẩy hợp tác thực chất và đưa mối quan hệ hai nước vào chiều sâu hiệu quả.
Chuyển hóa tri thức hai chiều và giá trị vĩnh cửu của tình hữu nghị trong giai đoạn mới
Nhìn lại hành trình hơn sáu thập kỷ, sự giúp đỡ của Cuba dành cho Việt Nam là một chương hào hiệp và vô tư bậc nhất trong lịch sử quan hệ quốc tế. Vượt lên trên những giá trị vật chất hữu hình, sự hỗ trợ về nguồn nhân lực mới chính là chất xúc tác quan trọng nhất tạo ra sự chuyển đổi về chất cho nền khoa học và kỹ thuật nước nhà.
Ngày nay, mối quan hệ này không còn là sự hỗ trợ đơn phương mà đã phát triển thành một hệ sinh thái tri thức hai chiều bình đẳng và bền vững. Đáp lại tình cảm vô tư của bạn, Việt Nam đã tích cực triển khai các cơ chế hỗ trợ ngược lại cho Cuba trong những lĩnh vực mà chúng ta có thế mạnh vượt trội như nông nghiệp trồng lúa nước, công nghệ thông tin và quản trị kinh tế. Các dự án hợp tác sản xuất lúa gạo, ngô và đậu tương tại Cuba với sự tham gia của các chuyên gia Việt Nam đã giúp bạn nâng cao năng suất từ mức 2,5 tấn/ha lên trên 6 tấn/ha, góp phần quan trọng vào an ninh lương thực của đảo quốc. Đây chính là minh chứng cho việc chuyển hóa tri thức: những người học năm xưa từ Cuba nay trở thành những người thầy, người chuyên gia hỗ trợ ngược lại cho bạn theo tinh thần anh em thủy chung.
Bên cạnh đó, Việt Nam còn hỗ trợ Cuba mạnh mẽ trong lĩnh vực đào tạo lý luận chính trị và xây dựng Đảng thông qua các khóa bồi dưỡng ngắn hạn và trao đổi kinh nghiệm thực tiễn về công cuộc Đổi mới. Việt Nam cung cấp các suất học bổng cho cán bộ Cuba sang học tập về viễn thông và kinh tế tại các trường đại học hàng đầu, đồng thời tạo điều kiện cho các kỹ sư Cuba làm việc trong các dự án đầu tư của Việt Nam tại đặc khu Mariel.
Lực lượng trí thức được đào tạo tại Cuba của Việt Nam chính là hạt nhân thúc đẩy ngoại giao nhân dân, kết nối tình cảm giữa hai dân tộc qua nhiều thế hệ và đảm bảo cho các dự án hợp tác thực chất luôn đạt hiệu quả cao nhất. Sự hiện diện của họ trong bộ máy ngoại giao, y tế, giáo dục hiện nay chính là di sản sống, khẳng định rằng Cuba đã trao cho Việt Nam chiếc chìa khóa tri thức quý giá nhất trong những giờ phút gian khó nhất của dân tộc.
Hệ sinh thái tri thức Việt Nam - Cuba đã vượt xa khỏi ranh giới của các chương trình học bổng thông thường để trở thành biểu tượng của sự tự cường và lòng biết ơn sâu sắc. Những "hạt giống" gieo mầm từ tầm nhìn của Fidel Castro hiện đã trở thành những cây đại thụ, kiến tạo nên diện mạo trí tuệ Việt Nam bản lĩnh và nhân văn trên trường quốc tế, đồng thời là nền tảng vững chắc để thắt chặt tình anh em vĩnh cửu trong bối cảnh hiện nay và mãi mãi về sau.
