Những nhịp cầu hữu nghị khởi đầu từ vùng bán sơn địa Xuân Mai cho đến những lối mở xuyên đại ngàn Trường Sơn đã trở thành những chứng nhân lặng lẽ, kể lại câu chuyện về một dân tộc ở nửa kia bán cầu đã dốc cạn lòng mình cho cuộc đấu tranh giành độc lập và tái thiết của nhân dân Việt Nam.
Dấu ấn đoàn chuyên gia Girón và cuộc cách mạng hạ tầng trên đất Bắc
Mọi chuyện bắt đầu từ một khoảnh khắc thay đổi lịch sử ngoại giao vào tháng 9 năm 1973. Khi quân đội Mỹ đã rút khỏi Việt Nam theo Hiệp định Paris nhưng hòa bình thực sự vẫn còn là một hành trình đầy gian khó, Chủ tịch Fidel Castro, vị nguyên thủ nước ngoài đầu tiên và duy nhất, đã bất chấp hiểm nguy để đến thăm vùng giải phóng Quảng Trị. Chứng kiến cảnh những con đường huyết mạch bị cày xới bởi hố bom, Fidel đã thốt lên những lời lay động triệu trái tim: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình".
Nhưng Fidel không chỉ nói về sự hy sinh xương máu, ông hiểu rằng để hồi sinh từ tro tàn, Việt Nam cần những mạch máu giao thông vững chắc để kết nối hiện tại với tương lai. Ngay sau chuyến thăm ấy, Cuba đã thành lập Đoàn chuyên gia cầu đường mang tên Girón, tập hợp những kỹ sư, thợ lái máy cơ giới và những chuyên gia hóa nhựa tinh nhuệ nhất để sang giúp Việt Nam.
Tuyến đường Xuân Mai, Sơn Tây, đoạn từ ngã ba Xuân Mai đến Đá Chông dài hơn 30km, chính là nơi ghi dấu những bước chân đầu tiên của tình anh em Caribe. Trước khi các chuyên gia Cuba đặt chân đến, đây là tuyến đường cấp phối đá dăm nhỏ hẹp, bụi mù trời vào mùa nắng và lầy lội khi mưa xuống. Đoàn chuyên gia Girón đã mang sang một "cuộc cách mạng" về kỹ thuật cầu đường khi lần đầu tiên giới thiệu công nghệ rải nhựa nóng tiên tiến đến công nhân Việt Nam.
Trong ký ức của những cán bộ Công ty Cầu đường 1 và người dân vùng Xuân Mai, các bạn Cuba làm việc với một tinh thần tự giác và kỷ luật thép. Giữa cái nắng tháng 6 cháy da cháy thịt của miền Bắc, những chuyên gia Cuba cao lớn, da sạm nắng, mồ hôi đầm đìa vẫn kiên trì bám công trường suốt 10 đến 12 tiếng mỗi ngày. Họ không chỉ vận hành những chiếc xe lu, xe rải nhựa hiện đại mà còn trực tiếp cầm tay chỉ việc cho từng công nhân Việt Nam, tỉ mỉ từ cách pha trộn nhựa đến việc kiểm tra độ nén của mặt đường.
Đáng quý hơn cả là sự hòa nhập kỳ diệu của những người bạn phương xa vào đời sống thiếu thốn của Việt Nam lúc bấy giờ. Các chuyên gia Cuba sống trong những ngôi nhà lợp lá cọ đơn sơ, thích nghi nhanh chóng với ẩm thực Việt, từ bát canh rau muống đến những món ăn dân dã địa phương. Hình ảnh những người bạn Cuba cao lớn ngồi quây quần bên mâm cơm cùng công nhân Việt Nam, chia nhau những điếu thuốc lá, những hớp nước trà xanh dưới tán cây cọ vùng bán sơn địa đã trở thành một kỷ niệm không bao giờ phai mờ.
Sự chân thành ấy còn thể hiện qua những hành động sẻ chia xúc động, khi các chuyên gia Cuba dành tặng từng cân đường, hộp sữa trong khẩu phần ưu tiên của mình cho con em công nhân Việt Nam và người dân nghèo quanh công trường. Những tình cảm chân phương ấy đã biến đoạn đường Xuân Mai thành một công trường của tình thương, nơi nhựa đường được gắn kết bằng cả trái tim người thợ.
Cánh tay thép Caribe giữa tọa độ lửa và di sản vĩnh cửu
Sự giúp đỡ của Cuba không chỉ dừng lại ở hậu phương mà còn dũng cảm tiến sát vào vùng "chảo lửa" Trường Sơn. Trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến, nhu cầu chi viện thần tốc cho miền Nam đòi hỏi hệ thống đường mòn Hồ Chí Minh phải được mở rộng để xe tăng và xe vận tải hạng nặng có thể hành quân xuyên đêm. Sức mạnh từ những cánh tay thép của Cuba, những chiếc máy húc, máy ủi hạng nặng được chuyển sang từ nửa kia bán cầu bằng con đường đường biển rồi vượt hàng ngàn cây số vào chiến trường, đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo chiến lược của ta. Tại những tọa độ lửa như Đường 20 Quyết Thắng, sự xuất hiện của thiết bị cơ giới Cuba đã giúp bộ đội công binh rút ngắn thời gian lấp hố bom từ nhiều ngày xuống chỉ còn vài giờ, đảm bảo sự thông suốt của mạch máu chi viện.
Đặc biệt là dấu ấn của chuyên gia Cuba tại sân bay Khe Sanh và sân bay Tà Cơn, nơi máy bay địch vẫn thường xuyên thực hiện các cuộc oanh tạc và pháo kích lẻ tẻ nhằm ngăn cản việc nâng cấp căn cứ của ta. Bất chấp hiểm nguy từ những tiếng nổ vang trời ngay sát khu vực thi công, các chuyên gia Cuba vẫn kiên cường bám trụ tại đường băng để hướng dẫn kỹ thuật lót vỉ thép và rải nhựa đặc chủng. Đã có những khoảnh khắc nghẹt thở khi bom đạn kẻ thù trút xuống, nhưng những kỹ sư Cuba vẫn bình tĩnh điều khiển máy húc lấp hố bom ngay khi khói thuốc súng còn chưa tan. Tinh thần ấy được truyền đi từ chính sự chỉ đạo sát sao của Fidel Castro, khi ông yêu cầu các chuyên gia phải dành cho Việt Nam ưu tiên số một, bất chấp Cuba đang phải thắt lưng buộc bụng dưới sự bao vây cấm vận ngặt nghèo của quốc tế.
Tình cảm ấy còn đọng lại sâu sắc trong lòng những cựu chiến binh và công nhân cầu đường Việt Nam, về những "ông Tây" da sạm nắng nhưng có nụ cười hiền hậu, luôn coi những người lính công binh Trường Sơn như anh em ruột thịt. Nhiều kỹ sư Cuba sau này khi trở về quê hương vẫn luôn mang theo những kỷ niệm về Việt Nam như một phần xương thịt của cuộc đời mình. Họ nhắc về những đêm không ngủ trên đại ngàn Trường Sơn để canh cho mạch máu giao thông không bao giờ ngừng chảy, nhắc về tình cảm của người dân Xuân Mai dành cho họ bằng tất cả sự trân trọng.
Nhìn lại toàn bộ những công trình mang dấu ấn Cuba, từ những đoạn đường nhựa phẳng phiu ở Xuân Mai đến những cung đường uốn lượn trên dãy Trường Sơn, chúng ta thấy hiện rõ một chân lý là Cuba đã không cho Việt Nam những gì họ dư thừa, mà đã chia sẻ những gì họ cũng đang rất cần. Trong bối cảnh hòn đảo tự do phải thắt lưng buộc bụng để chống chọi với lệnh phong tỏa kinh tế, mỗi tấn nhựa đường hay chiếc máy xúc gửi sang Việt Nam đều là một phần nguồn lực được trích ra từ nhu cầu thiết yếu nhất của nhân dân Cuba. Di sản mà Chủ tịch Fidel Castro để lại không chỉ là hạ tầng vật chất vững chãi, mà còn là bài học về phong thái "ngoại giao thực địa", sự hiện diện trực tiếp và sẵn sàng chia sẻ gian khó ngay tại nơi cam go nhất.
Hôm nay, những cung đường năm xưa đã được mở rộng thành cao tốc hiện đại, nhưng lớp nền móng của tình hữu nghị thì vẫn vững chãi theo thời gian như dãy Trường Sơn hùng vĩ. Câu chuyện về những người bạn Caribe trên công trường Xuân Mai hay giữa đại ngàn xanh thẳm sẽ mãi là một chương vàng chói lọi trong lịch sử dân tộc. Đó là bản anh hùng ca về lòng tận tâm, nhắc nhở thế hệ mai sau rằng những con đường dẫn đến tương lai luôn được xây dựng từ những viên gạch của lòng chân thành và sự tử tế tuyệt đối giữa những người anh em thân thiết nhất./.
