Đó không đơn thuần là nỗi đau khi một đối tác chiến lược mất đi người bạn đồng hành, mà là sự tiễn biệt một người anh em sắt son, một nhân cách lớn đã tạc tượng vào lòng nhân nghĩa của người Việt qua những năm tháng gian khổ nhất. Sự ra đi của ông đã kích hoạt một đợt sóng cảm xúc mãnh liệt, nơi mà niềm tự hào và sự tiếc thương đan xen, tạo nên một chương đặc biệt trong văn hóa ứng xử của một dân tộc luôn coi trọng chữ tình và chữ nghĩa.
Thông cáo đặc biệt và ngoại lệ của tình thân
Nhìn lại những ngày cuối năm ấy qua các bản tin đặc biệt trên báo Nhân Dân, Thông tấn xã Việt Nam, báo Quân đội nhân dân, báo Tổ quốc, báo Chính phủ, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) và hàng trăm tờ báo lớn nhỏ khác trên khắp cả nước, chúng ta thấy hiện lên một bức tranh văn hóa thấm đẫm tinh thần ân nghĩa tương giao. Quyết định tổ chức Quốc tang vào ngày 4 tháng 12 năm 2016 đã khẳng định một vị thế chưa từng có trong tiền lệ ngoại giao, một vị lãnh đạo nước ngoài được tiễn đưa bằng nghi thức cao nhất của dân tộc Việt Nam.
Thông tấn xã Việt Nam, báo Tổ quốc, báo Chính phủ và VOV đã trang trọng phát đi những dòng thông tin lay động lòng người, khắc họa chân dung một vị huyền thoại cách mạng với tầm vóc thế giới nhưng lại vô cùng gần gũi với nhân dân Việt Nam. Trích dẫn Thông cáo đặc biệt của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam:
"Để tỏ lòng sâu sắc thương tiếc đồng chí Fidel Castro, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quyết định để tang đồng chí Fidel Castro với nghi thức Quốc tang vào ngày 4/12/2016. Đồng chí Fidel Castro là người bạn lớn, người đồng chí, anh em vô cùng thân thiết của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta. Trong hơn nửa thế kỷ qua, kể từ khi Cách mạng Cuba thành công, đồng chí Fidel Castro đã cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo Việt Nam, Cuba không ngừng vun đắp, xây dựng và phát triển mối quan hệ đoàn kết anh em, hợp tác toàn diện và tin cậy lẫn nhau giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân hai nước. Sự ra đi của đồng chí Fidel Castro là một tổn thất vô cùng lớn lao đối với Đảng, Nhà nước, nhân dân Cuba anh em và phong trào cộng sản, công nhân, cách mạng thế giới."
Thông cáo ấy không chỉ là một văn bản hành chính trang trọng, mà là lời hiệu triệu trái tim của hàng triệu người con đất Việt hướng về La Habana. Theo ghi nhận từ VOV và báo Chính phủ, trong ngày Quốc tang, các cơ quan, công sở trong cả nước và các cơ quan đại diện của Việt Nam tại nước ngoài treo cờ rủ, có dải băng tang bằng vải đen, đồng thời ngừng các hoạt động vui chơi, giải trí công cộng. Tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng buộc dải băng tang màu đen lặng lẽ bay dưới bầu trời xám mờ của mùa đông mang một sức nặng tâm linh khó tả. Nghi thức này không chỉ giới hạn ở các cơ quan công sở hay đại diện ngoại giao, mà nó len lỏi vào từng con ngõ nhỏ, từng hiên nhà của những gia đình bình dị. Người dân Việt Nam treo cờ rủ không vì mệnh lệnh, mà vì họ cảm thấy cần phải làm điều đó cho một người thân vừa nằm xuống.
Trên khắp các tuyến phố trung tâm của Thủ đô Hà Nội như Hùng Vương, Hoàng Diệu, Điện Biên Phủ hay các khu vực công cộng như bến xe, nhà ga, sắc đỏ của lá cờ Tổ quốc được điểm thêm dải băng đen trang nghiêm. Tại lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, nghi lễ treo cờ rủ được thực hiện một cách thành kính nhất, biểu trưng cho sự tiễn biệt giữa hai người anh em vĩ đại. Các tờ báo chính thống khi ấy đã đồng loạt nhận định rằng, đây là một ngoại lệ của tình thân, nơi mà khoảng cách nửa vòng trái đất bị xóa nhòa bởi một sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt hơn bất kỳ hiệp ước kinh tế nào.
Đó là chiều sâu văn hóa của một dân tộc luôn ghi lòng tạc dạ những ai đã đứng bên mình trong lúc bĩ cực. Nỗi đau ấy được lan tỏa trên khắp các phương tiện thông tin đại chúng, nơi mà các biên tập viên, phóng viên không còn viết bằng mực mà viết bằng niềm xúc động chân thành. Những trang báo được thiết kế trang trọng với tông màu đen trắng chủ đạo, những dòng tít nghẹn ngào đã tạo nên một bầu không khí đồng cảm toàn dân tộc. Sự kiện Quốc tang trở thành một điểm tựa để người Việt soi chiếu lại hành trình giải phóng dân tộc, nơi mà bóng dáng của Fidel luôn hiện hữu như một điểm tựa tinh thần vững chãi.
Sức nặng của lòng thành kính: Những đoàn đại biểu và sự đồng lòng của dân tộc
Không gian tại Đại sứ quán Cuba trong những ngày Quốc tang như cô đặc lại bởi sự thành kính và nỗi tiếc thương vô hạn. Thống kê từ các cơ quan thông tấn và báo Chính phủ cho thấy một sự huy động tình cảm vô cùng lớn lao từ mọi cấp chính quyền và nhân dân. Đã có hơn 133 đoàn lãnh đạo cấp Thứ trưởng và tương đương, cùng 10 đoàn lãnh đạo cấp Bộ trưởng đại diện cho các cơ quan Chính phủ đã đến viếng, đặt vòng hoa và ghi sổ tang chia buồn. Đặc biệt, sự hiện diện của hàng loạt các đoàn đại biểu đến từ các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã cho thấy nỗi đau này không của riêng ai, mà trải dài trên khắp dải đất hình chữ S.
Từ những đoàn đại biểu của các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ cho đến các địa phương mang nặng nợ ân tình với Cuba như Quảng Trị, Quảng Bình đều có mặt sớm nhất. Những vòng hoa mang dòng chữ kính viếng từ phương xa gửi về không chỉ là nghi thức, mà là tấm lòng của người dân vùng đất lửa gửi tới vị Tổng tư lệnh đã từng không quản ngại hy sinh để đến với họ. Sự hiện diện đông đủ của các cơ quan trung ương, đoàn thể và địa phương đã tạo nên một sức nặng chính trị và nhân văn vô cùng lớn, khẳng định rằng tình hữu nghị Việt Nam - Cuba là tài sản quý báu của toàn dân tộc.
Thống kê cho thấy đã có hơn 2.000 người dân tự nguyện đến xếp hàng để vào viếng, cùng với 35 tổ chức, đoàn thể và 58 cơ quan đại diện nước ngoài tại Việt Nam. Nhưng vượt lên trên những con số, đó là những gương mặt đẫm lệ, những ánh mắt xa xăm nhớ về một thời hào hùng mà Fidel chính là linh hồn của tinh thần quốc tế. Sự kết nối giữa các đoàn đại biểu chính phủ, các tỉnh thành và người dân lao động tại lễ viếng đã minh chứng cho một sự gắn kết keo sơn, một điểm chạm cảm xúc mãnh liệt mà hiếm có nhà lãnh đạo nước ngoài nào có được trong lòng người Việt.
Những ký ức chạm đến trái tim của nhân chứng lịch sử
Sức nặng của sự tri ân này không chỉ nằm ở những con số, mà được bồi đắp từ những câu chuyện đời thường, những rung cảm trực diện của những người từng có cơ hội đứng chung dưới bầu trời với vị Tổng tư lệnh. Tại Đại sứ quán Cuba, ông Nguyễn Khắc Sinh, một cựu chiến binh, đã đến để chia sẻ sự tiếc thương và ngưỡng mộ đối với người anh hùng Fidel Castro. Ông Sinh bồi hồi nhớ lại ngày Fidel sang Việt Nam, khi ông hòa cùng dòng người đứng đón ở đường Phan Đình Phùng, giữa không khí hừng hực lửa cách mạng ấy, ông đã hét lên "Viva Fidel" bằng tất cả lòng nhiệt thành và chỉ muốn được ôm vị lãnh tụ thật chặt vào lòng.
Xúc động không kém là câu chuyện của ông Phạm Trung Tín, nguyên cán bộ của Bộ Công an, người đã mang theo tấm ảnh chụp chung với lãnh tụ Fidel Castro đến lễ viếng. Do đặc thù công tác, ông Tín vinh dự được gặp Fidel nhiều lần và luôn ấn tượng sâu sắc với sự quan tâm tỉ mỉ của ngài đối với đời sống nhân dân Việt Nam. Ông kể lại kỷ niệm khi Fidel hỏi về khả năng nuôi bò sữa tại Việt Nam, ông đã chỉ vị trí Mộc Châu trên bản đồ, ngay lập tức, vị lãnh tụ đã bảo sẽ tặng bò cho Mộc Châu và không quên dặn dò đầy trăn trở rằng khi nào giải phóng, hãy nhân giống đàn bò ấy để gửi tới miền Nam ruột thịt. Tình cảm ấy cho thấy Fidel không chỉ lo cho hiện tại mà còn đau đáu cho một tương lai thống nhất của dân tộc Việt Nam.
Góp thêm một nét vẽ vào bức tranh lòng dân, võ sư Nguyễn Văn Hải của Hội Võ thuật Hà Nội đã đến viếng với tấm lòng thành kính sâu xa. Ông chia sẻ rằng lãnh tụ Fidel nói riêng và nhân dân Cuba nói chung đã đồng cam cộng khổ với người dân Việt Nam trong những lúc khó khăn nhất, và cả đất nước Việt Nam sẽ mãi mãi tưởng nhớ đến ông. Những lời tâm sự ấy đại diện cho tiếng lòng của hàng triệu người dân lao động, khẳng định rằng Fidel là hiện thân của một hiệp sĩ thời hiện đại, người đã đứng về phía Việt Nam bằng một tình cảm vô điều kiện và tinh khiết.
Đồng hành cùng những ký ức ấy là bóng dáng của những người dẫn đường, những cán bộ ngoại giao từng làm việc bên cạnh ngài. Ông Nguyễn Xuân Thắng, nguyên cán bộ dẫn đường cho đoàn của Fidel vào Quảng Trị năm 1973, vẫn chưa quên khoảnh khắc vị Tổng tư lệnh dừng xe bên vệ đường, bế một nữ thanh niên xung phong bị thương do bom nổ chậm lên xe của mình để đi cấp cứu. Ánh mắt Fidel khi ấy, qua lời kể của ông Thắng, không phải ánh mắt của một chính khách mà là ánh mắt của một người cha đang lo lắng cho giọt máu của mình. Đó là điểm chạm cảm xúc lớn lao nhất, lý giải vì sao người dân Việt Nam lại dành cho ông một tình yêu vô bờ bến đến thế.
Sổ tang và lời thề của lòng trung nghĩa xuyên đại dương
Theo ghi nhận của báo Chính phủ và các cơ quan truyền thông, ngay trong những giờ đầu tiên mở sổ tang, các đoàn đại biểu cấp cao nhất của Đảng, Nhà nước và Quốc hội Việt Nam đã đến viếng, đặt vòng hoa và ghi những dòng cảm xúc sâu sắc. Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã trân trọng ghi lại:
"Đồng chí Fidel Castro là người bạn lớn, người đồng chí, anh em vô cùng thân thiết của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng vẻ vang của đồng chí Fidel Castro sẽ sống mãi trong sự nghiệp cách mạng của nhân dân Cuba và các dân tộc đang đấu tranh nhằm xây dựng một thế giới công bằng, dân chủ, văn minh, hạnh phúc."
Cùng với Tổng Bí thư, các nhà lãnh đạo cấp cao như Chủ tịch nước Trần Đại Quang và Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân cũng đã dành những lời trân trọng nhất để tôn vinh cuộc đời huyền thoại của Fidel. Những dòng chữ ấy không chỉ là lời chào biệt một vị nguyên thủ, mà còn là lời khẳng định về một hệ giá trị chung mà hai dân tộc cùng theo đuổi. Báo chí còn ghi lại những lời tự sự đầy nấc nghẹn của nhiều sinh viên, lưu học sinh Việt Nam từng theo học tại các trường đại học của Cuba, họ coi Fidel là người thầy, người cha đã chắp cánh cho những ước mơ của mình trong những năm tháng đất nước còn khó khăn.
Sự gặp gỡ giữa hai dân tộc cách nhau nửa vòng trái đất chính là sự gặp gỡ của những tâm hồn yêu tự do và khát khao công lý. Đối với người Việt, Fidel là hiện thân của một tinh thần quốc tế vô sản trong sáng, một người đã đứng về phía lẽ phải bằng một sự kiên định không gì lay chuyển nổi. Sự ra đi của ông không phải là sự kết thúc của một kỷ nguyên, mà là sự chuyển hóa của một di sản văn hóa. Bài học về lòng biết ơn mà nhân dân Việt Nam thể hiện qua kỳ Quốc tang ấy chính là tấm gương soi chiếu cho tương lai về cách đối nhân xử thế, về sự thủy chung giữa người với người và giữa dân tộc với dân tộc.
Tiễn biệt Fidel, chúng ta không chỉ thắp lên một nén tâm nhang để tưởng nhớ một vĩ nhân, mà còn để sưởi ấm thêm mối lương duyên vạn dặm nghĩa tình. Hình ảnh vị lãnh tụ với chòm râu bạc, đôi mắt sáng rực lửa cách mạng và đôi bàn tay mạnh mẽ sẽ mãi là ngọn đuốc trong tâm thức mỗi người Việt. Fidel Castro đã đi vào cõi vĩnh hằng, nhưng tinh thần của ông, tinh thần của một trái tim luôn đập vì tự do và tình anh em, sẽ mãi mãi là phần di sản không thể tách rời của văn hóa và tâm hồn Việt Nam.
Trong bối cảnh hiện nay, khi nhắc về Fidel, người ta không chỉ nhắc về một quá khứ hào hùng mà còn là sự tiếp nối của những giá trị nhân văn cao đẹp. Việt Nam và Cuba vẫn sát cánh bên nhau trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, trong cuộc chiến chống lại các thách thức toàn cầu hay trong những nỗ lực bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đó là minh chứng cho việc văn hóa ứng xử và lòng trung nghĩa của dân tộc ta luôn trường tồn cùng thời gian, như một lời khẳng định sắt đá về sức sống mãnh liệt của một tình bạn vĩnh cửu. Fidel không mất đi, ông vẫn sống trong nụ cười của trẻ thơ khi nhận được vaccine, trong những hạt đường ngọt lịm và trong niềm tin mãnh liệt vào một ngày mai tươi sáng hơn cho cả hai dân tộc./.
