Việc nhìn lại hành trình lịch sử theo dòng thời gian giúp chúng ta thấu hiểu sâu sắc hơn về một di sản ngoại giao bất tử, nơi lòng dân hai nước luôn hòa cùng một nhịp đập vì độc lập, tự do và phẩm giá con người.
Khởi đầu từ bản tuyên bố chung và tinh thần anh em xuyên đại dương
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi trọng quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa và các phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới như một phần tất yếu của sự nghiệp cách mạng toàn cầu. Tháng 12 năm 1960, Cuba đã đi vào lịch sử khi trở thành nước đầu tiên ở Tây bán cầu thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ với nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự kiện này không chỉ là một mốc son chói lọi mà còn là sự gặp gỡ của hai dân tộc cùng chung khát vọng tự do và công lý.
Trong những văn bản tuyên bố giai đoạn này, được lưu giữ trang trọng tại các hệ thống tư liệu chính thống như hochiminh.vn, Người đã định nghĩa mối quan hệ bằng câu nói kinh điển: "Việt Nam - Cuba cách xa nhau hàng vạn dặm nhưng lòng dân hai nước gần gũi như anh em một nhà".
Bằng nhãn quan chiến lược, Người cũng đưa ra nhận định mang tính triết học về vị thế của hai quốc gia: "Tôi chỉ muốn nói rằng giữa Cuba và Việt Nam có khoảng cách xa đến nỗi khi người này ngủ người kia thức... Mặt Trời không bao giờ lặn dưới lá cờ Cách mạng". Điều này khẳng định rằng dù đối lập về địa lý nhưng hai dân tộc có sự đồng nhất hoàn toàn về mặt đạo đức cách mạng, tạo nên một "địa chính trị tinh thần" không thể lay chuyển.
Sự khẳng định về tình đoàn kết chiến đấu
Mạch nguồn tình cảm ấy tiếp tục được củng cố vững chắc qua chuyến thăm của đoàn đại biểu quân sự Cuba do đồng chí Raul Castro dẫn đầu vào tháng 10 năm 1966. Tại cuộc gặp thân mật tại Phủ Chủ tịch, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành cho đoàn sự đón tiếp nồng hậu như những người con xa quê trở về. Người khẳng định sức mạnh của nhân dân Việt Nam nằm ở sự đoàn kết và sự ủng hộ từ các dân tộc trên thế giới, trong đó có dân tộc anh em Cuba.
Người nhấn mạnh: "Các đồng chí sang thăm Việt Nam lần này, mang theo tình đoàn kết chiến đấu của nhân dân và các lực lượng vũ trang cách mạng Cuba, đó là một hành động dũng cảm và thắm thiết tình đồng chí. Chúng tôi hiểu rằng, vì Việt Nam, các đồng chí sẵn sàng làm tất cả. Nhân dân Việt Nam mãi mãi ghi nhớ những tình cảm cao quý đó."
Đáp lại tình cảm ấy, Lãnh tụ Fidel Castro sau đó đã đưa ra lời tuyên bố bất hủ, trở thành biểu tượng của sự hy sinh vô điều kiện trong thế kỷ XX: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình, thứ quý giá hơn đường rất nhiều!".
Đây không chỉ là một cam kết chính trị mà là mệnh lệnh từ trái tim của những người đồng chí cùng chung chiến hào, biến tình đoàn kết Việt Nam - Cuba thành một hình mẫu mẫu mực của chủ nghĩa quốc tế vô sản.
Kỷ vật mang thông điệp tất thắng từ mảnh xác máy bay
Vào giai đoạn cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào thời kỳ quyết liệt nhất, tình cảm của Người dành cho Cuba vẫn luôn vẹn nguyên và tinh tế. Một tư liệu lịch sử vô giá là bức thư do chính Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ngày 13 tháng 3 năm 1969 gửi tới "Đồng chí Fidel Castro Ruz".
Trong thư, Người đã trân trọng giới thiệu về nguồn gốc đặc biệt của một món quà: "Quân Giải phóng miền Đông Nam bộ tặng tôi hộp gạt tàn thuốc lá làm bằng mảnh xác máy bay chở tên tướng giặc Mỹ Majgen bị quân giải phóng Lộc - Ninh (Nam bộ) bắn rơi ngày 13 tháng 9 năm 1968. Tôi xin gửi biếu lại Đồng chí."
Bức thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Đồng chí Fidel Castro kèm chiếc gạt tàn thuốc lá làm từ xác máy bay địch.
Lời nhắn nhủ mộc mạc: "Kính chúc Đồng chí luôn luôn mạnh khỏe. Chào thân ái và quyết thắng" kèm theo chữ ký tay của Người đã biến một vật dụng đời thường thành một biểu tượng ngoại giao vô giá. Việc tặng kỷ vật làm từ mảnh xác máy bay chở tướng Mỹ không chỉ là sự khẳng định đanh thép về bản lĩnh và sức mạnh của quân dân Việt Nam, mà còn là sự chia sẻ trực tiếp niềm vui chiến thắng với những người anh em Cuba đang cùng chung chiến hào. Chiếc gạt tàn ấy sau này đã được Fidel Castro vô cùng trân trọng, coi đó là báu vật minh chứng cho sự gắn kết giữa những trái tim quả cảm ở hai đầu trái đất.
Cuộc phỏng vấn cuối cùng và dấu ấn trong trái tim Cuba
Một trong những trang sử cảm động nhất trong di sản Hồ Chí Minh là cuộc phỏng vấn cuối cùng của Người với nữ nhà báo Cuba Marta Rojas vào ngày 12/07/1969. Lúc bấy giờ, mặc dù đang trong chế độ dưỡng bệnh nghiêm ngặt, khi nghe tin có nhà báo Cuba muốn gặp, Người đã không do dự đồng ý gặp. Bác chào đón bà Marta Rojas như một người rất thân thiết, chỉ đúng 52 ngày trước khi trái tim vĩ đại của Người ngừng đập.
Đồng chí Oscar Sánchez Serra, Phó Tổng Biên tập Báo Granma, nhận định cuộc phỏng vấn ấy như một sự truyền dẫn di sản thần kỳ. Trong cuộc gặp mang tính lịch sử này, Bác nhấn mạnh về việc "dựa vào sức mạnh của chính mình trước tiên", đồng thời nhận được sự hỗ trợ về vật chất và tinh thần từ các dân tộc khác. Tư tưởng này đã chạm đến trái tim nhân dân Cuba, tạo nên sự tương đồng kỳ diệu với tư duy của José Martí và Fidel Castro về việc tự giải phóng bằng chính nỗ lực của dân tộc mình. Nhà báo Marta Rojas sau này viết rằng: Tư tưởng của Người mang đậm dấu ấn của Fidel và Martí đến nỗi có vẻ như Người vẫn luôn nói với chúng ta hôm nay, hiện diện như một biểu tượng của sự kháng chiến anh hùng và sáng tạo trên con đường chiến thắng.
Tâm nguyện tri ân trong Di chúc thiêng liêng
Trong những giờ phút cuối cùng của cuộc đời, khi viết bản Di chúc để lại cho toàn Đảng, toàn dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn đau đáu một tâm nguyện tri ân quốc tế.
Người viết: "Tôi sẽ thay mặt nhân dân ta đi thăm và cảm ơn các nước anh em trong phe xã hội chủ nghĩa, và các nước bầu bạn khắp năm châu đã tận tình ủng hộ và giúp đỡ cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta."
Trong cụm từ "các nước anh em" ấy, Cuba chiếm một vị trí vô cùng đặc biệt. Tuy nhiên, một niềm tiếc nuối lớn lao của lịch sử là Người đã không kịp thực hiện chuyến thăm này khi non sông chưa liền một dải. Người ra đi để lại một tâm nguyện tri ân dang dở, nhưng tinh thần ấy đã trở thành kim chỉ nam cho quan hệ ngoại giao Việt Nam - Cuba suốt nhiều thập kỷ qua. Việc Người dành cuộc phỏng vấn cuối cùng cho một nhà báo Cuba chính là lời chào, lời cảm ơn sâu sắc nhất gửi đến nhân dân bạn trước khi về thế giới người hiền.
Di sản trường tồn và sự tiếp nối của các thế hệ lãnh đạo
Nhìn lại hành trình lịch sử, có thể khẳng định rằng nền móng vững chắc của tình hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro đặt những viên gạch đầu tiên bằng cả tâm huyết và đạo đức cách mạng trong sáng. Đây là mối quan hệ không dựa trên những toan tính lợi ích ngắn hạn, mà được xây dựng từ sự thấu cảm về lý tưởng và tình yêu chuộng hòa bình.
Ngày nay, di sản quý báu đó tiếp tục được kế thừa và phát triển mạnh mẽ. Sự nhất quán trong chính sách ngoại giao của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel Bermúdez, cùng lãnh đạo hai Đảng, hai Nhà nước qua các thời kỳ đều nhất quán trong việc duy trì và khẳng định mối quan hệ đoàn kết gắn bó. Các thế hệ lãnh đạo hiện nay luôn trân trọng từng trang sử hào hùng, tiếp tục đẩy mạnh hợp tác trên mọi lĩnh vực từ chính trị, kinh tế đến y tế và an ninh lương thực.
Lời dạy của Bác Hồ là một phần không thể thiếu trong bản sắc dân tộc Việt Nam. Ảnh hưởng của Người được cảm nhận sâu sắc trong mọi khía cạnh của đời sống đương đại, thúc đẩy quốc gia vươn mình mạnh mẽ. Việt Nam đang ngày càng phát triển, hướng tới hình ảnh "đẹp hơn gấp trăm lần" như Người hằng mong đợi, và trên con đường ấy, người anh em Cuba vẫn luôn là người bạn đồng hành tin cậy. Tình hữu nghị Việt Nam - Cuba mãi mãi là ngọn đuốc sáng, là biểu tượng bất diệt của lòng thủy chung và niềm tin tất thắng của nhân loại tiến bộ./.
