Đó là việc cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; Nghị quyết 72/NQ-CP về tăng cường bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân và đặc biệt là Nghị quyết 1131 của Chính phủ về phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược.
Việc nhìn lại hành trình này giúp chúng ta thấy rõ một tầm nhìn xuyên suốt: biến khoa học thành công cụ phục vụ nhân sinh và biến sự hợp tác Việt Nam - Cuba thành một hình mẫu về tự chủ, tự cường trong bối cảnh toàn cầu hóa đầy biến động.
Di sản Fidel Castro và nền tảng nhân văn của đội quân áo trắng không biên giới
Di sản mà Lãnh tụ Fidel Castro để lại cho Việt Nam mang tính biểu tượng và thực tiễn sâu sắc, bắt nguồn từ triết lý coi y tế là một quyền cơ bản của con người chứ không phải một lĩnh vực kinh doanh lợi nhuận. Đối với Fidel, y học là công cụ mạnh mẽ nhất để thực hiện công bằng xã hội. Hình ảnh vị lãnh tụ khoác áo lính, phất cao lá cờ giải phóng tại Quảng Trị năm 1973 đã trở thành động lực tinh thần vĩnh cửu.
Nhưng quan trọng hơn, ngay sau chuyến thăm đó, Cuba đã tặng Việt Nam những công trình mang tính "xương sống" cho ngành y tế lúc bấy giờ, tiêu biểu nhất là Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam - Cuba tại Đồng Hới. Đây không chỉ là một món quà, mà là một trung tâm y khoa hiện đại nhất khu vực miền Trung, được thiết kế để chịu được bom đạn và vận hành theo các tiêu chuẩn tiên tiến của phương Tây, cứu sống hàng vạn chiến sĩ và người dân trong giai đoạn tái thiết.
Tầm nhìn của Fidel về một "đội quân áo trắng" không biên giới đã được duy trì và phát triển qua nhiều thập kỷ thông qua các chương trình đào tạo nguồn nhân lực nòng cốt. Cuba đã mở cửa các trường đại học y khoa danh tiếng như Đại học Khoa học Y khoa Havana để tiếp nhận hàng nghìn sinh viên Việt Nam với học bổng toàn phần. Những thế hệ trí thức y khoa này khi trở về đã mang theo không chỉ kiến thức chuyên môn về y tế dự phòng vốn là thế mạnh tuyệt đối của Cuba, mà còn cả tinh thần y đức "tận tụy, phục vụ".
Đến nay, di sản này tiếp tục lan tỏa sâu rộng qua các hoạt động kết nối thực chất giữa các cơ sở y tế hàng đầu. Bệnh viện 108 hiện đang định hướng các hợp tác mới về y học dự phòng, trong khi Trung tâm hợp tác nghiên cứu giữa Bệnh viện CIMEQ (Cuba) và Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an) đã chính thức đi vào hoạt động. Các trung tâm này đóng vai trò như những "trạm chuyển tiếp" tri thức, nơi các kỹ thuật chẩn đoán và điều trị tiên tiến nhất của Cuba được chuyển giao trực tiếp cho y bác sĩ Việt Nam. Việc duy trì các khóa đào tạo ngắn hạn cho cán bộ quản lý và kỹ thuật Việt Nam tại những trung tâm sinh học hàng đầu của Cuba chính là sự tiếp nối hoàn hảo tinh thần của Fidel trong kỷ nguyên số.
Đột phá công nghệ sinh học từ những liên minh chiến lược về dược phẩm đặc trị
Bước chuyển mình quan trọng nhất trong những năm gần đây là sự dịch chuyển sang đối tác chiến lược về công nghệ cao, dựa trên tiềm lực y sinh khổng lồ của Cuba, quốc gia sở hữu hơn 1.600 bằng sáng chế và xuất khẩu sản phẩm tới hơn 50 nước. Cuba đã xây dựng được một hệ sinh thái khép kín giữa nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa thông qua Tập đoàn BioCubaFarma, đơn vị quản lý hơn 30 công ty và 60 cơ sở sản xuất. Đại dịch COVID-19 là một dấu mốc thực chứng không thể quên khi Cuba tự nghiên cứu thành công vaccine Abdala với hiệu quả bảo vệ lên tới hơn 92%. Việt Nam là quốc gia đầu tiên ký thỏa thuận mua và tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất loại vaccine này, giúp Việt Nam làm chủ mảng công nghệ protein tái tổ hợp chiến lược.
Sự ra đời của liên doanh Genfarma tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc là một cột mốc lịch sử khác. Với sự hiện diện của các chuyên gia hàng đầu từ Cuba, Genfarma tập trung sản xuất các dòng dược phẩm đặc trị bệnh nan y như ung thư, tiểu đường và suy giảm trí nhớ. Các thành tựu độc bản như Heberprot-P (điều trị loét bàn chân tiểu đường giúp giảm 75% nguy cơ đoạn chi) hay vaccine điều trị ung thư phổi CIMAvax-EGF đang mang lại hy vọng sống cho hàng nghìn bệnh nhân Việt Nam.
Tiềm lực của Cuba còn thể hiện qua các loại vaccine phòng viêm não mô cầu, viêm gan B và các kháng thể đơn dòng điều trị ung thư đầu, cổ như Nimotuzumab. Sự kết hợp giữa năng lực nghiên cứu đột phá của Cuba và khả năng sản xuất, kiểm định của Việt Nam đang tạo ra những sản phẩm y tế mang hàm lượng công nghệ cực cao nhưng giá thành phù hợp, thực hiện hóa mục tiêu làm chủ công nghệ chiến lược phục vụ kinh tế - xã hội.
Để di sản của Fidel tiếp tục tỏa sáng, hợp tác Việt Nam - Cuba đang hướng tới việc xây dựng một hệ sinh thái y sinh học đồng bộ, hội nhập và có tính kết nối đa tầng. Một bước đi mang tính đột phá là việc ra mắt Mạng lưới Công nghệ sinh học nông nghiệp và sức khỏe tự nhiên Việt Nam - Cuba vào tháng 10 năm ngoái tại La Habana. Mạng lưới này quy tụ hơn 45 viện nghiên cứu, bệnh viện, trường đại học và doanh nghiệp của hai nước, tạo nên một cộng đồng khoa học sâu rộng để khai thác tối đa tiềm năng y sinh của cả hai dân tộc. Tầm nhìn chiến lược ở đây không chỉ là giải quyết các vấn đề y tế hiện tại mà còn là dự phòng cho các thách thức tương lai thông qua chia sẻ dữ liệu nghiên cứu về y học chính xác và tin sinh học.
Hướng đi tất yếu là biến Việt Nam thành "cầu nối" chiến lược đưa các sản phẩm CNSH Cuba thâm nhập thị trường ASEAN với quy mô hơn 600 triệu dân. Việc thành lập các trung tâm nghiên cứu và ứng dụng chung (như CIMEQ và Bệnh viện 19-8) hay các kết nối đào tạo tại Bệnh viện 108 chính là nền tảng thực hiện khát vọng này. Việt Nam hỗ trợ Cuba về hạ tầng CNTT và số hóa y tế, trong khi Cuba là nguồn cung các phát minh sinh học đột phá.
Sự cộng hưởng này không chỉ giúp hai quốc gia vượt qua rào cản từ các lệnh bao vây cấm vận, mà còn tạo ra một hình mẫu hợp tác Nam - Nam tiêu biểu nhất trong thế kỷ XXI. Đó là sự hợp tác dựa trên sự tôn trọng, tin tưởng tuyệt đối và khát vọng chung về một hệ thống y tế tự cường. Hành trình tiếp nối di sản Fidel chính là việc cụ thể hóa tình cảm thành những sản phẩm khoa học cụ thể, những mạng sống được cứu và một tương lai khỏe mạnh cho nhân dân hai nước. Việt Nam và Cuba sẽ tiếp tục cùng nhau viết nên những chương mới trong cuốn sử xanh của y khoa nhân loại, nơi trí tuệ và lòng nhân ái luôn song hành vì sự phát triển bền vững của cộng đồng quốc tế./.
