Giống như hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn hiện diện trang trọng trong trái tim người dân đảo nhỏ tự do, hình ảnh Fidel cũng đã thẩm thấu vào từng cung đường, từng trang sách, từng bài ca và hơi thở đời sống của dải đất hình chữ S. Người dân Việt Nam từ lâu đã xem ông như một người con ưu tú của dân tộc, một người anh hùng lỗi lạc của chủ nghĩa cộng sản quốc tế với tâm hồn trong sáng và sự gần gũi như những người lãnh tụ của chính mình.
Sứ giả của hòa bình và lời thề sắt son trong những giờ khắc lịch sử của dân tộc
Lịch sử dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XX đầy rẫy những đau thương nhưng cũng vô cùng oai hùng, và trong những thời điểm ngặt nghèo nhất, sự ủng hộ của Cuba dưới sự dẫn dắt của Fidel Castro luôn là điểm tựa tinh thần vững chắc. Nhắc đến Fidel, người Việt Nam không thể không nhớ đến lời thề bất hủ đã trở thành niềm tin và sức mạnh cho cả một dân tộc.
Ngày 2 tháng 1 năm 1966, tại cuộc mít tinh đoàn kết với nhân dân Việt Nam tại Quảng trường Cách mạng La Habana, Fidel Castro đã dõng dạc tuyên bố trước hàng vạn người và thế giới: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình!". Lời khẳng định ấy không dừng lại ở một khẩu hiệu ngoại giao mà đã được cụ thể hóa bằng tinh thần hào hiệp tuyệt đối. Ông từng khẳng định một chân lý đầy cảm động: "Cuba không có gì là không thể dành cho Việt Nam. Những gì tốt nhất của Cuba đều sẽ dành cho Việt Nam trước".
Mối thâm tình ấy càng trở nên đặc biệt trong những giờ phút bi thương nhất của dân tộc Việt Nam khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời vào tháng 9 năm 1969. Do điều kiện khách quan lúc bấy giờ không thể trực tiếp sang Hà Nội tham dự lễ tang, Thủ tướng Fidel Castro đã dành cho vị lãnh tụ kính yêu của nhân dân Việt Nam sự tôn kính cao nhất tại ngay chính hòn đảo tự do. Hình ảnh Fidel lặng lẽ đến viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đại sứ quán Việt Nam ở Havana với gương mặt u sầu, kính cẩn đã trở thành một biểu tượng của nỗi đau chung xuyên đại dương. Không dừng lại ở đó, ông đã ra quyết định để nhân dân Cuba để quốc tang Chủ tịch Hồ Chí Minh trong suốt 7 ngày, một nghi thức trang trọng hiếm có dành cho một lãnh đạo nước ngoài. Đây là minh chứng cho sự gắn kết lý tưởng sâu sắc và sự giao thoa định mệnh giữa tư tưởng Hồ Chí Minh và lý tưởng Fidel Castro trong dòng chảy lịch sử nhân loại.
Xuyên suốt hành trình đồng hành cùng Việt Nam, Fidel Castro đã có ba chuyến thăm chính thức mang tính lịch sử vào các năm 1973, 1995 và 2003. Đặc biệt nhất là chuyến thăm đầu tiên vào tháng 9 năm 1973, ông trở thành nguyên thủ quốc gia đầu tiên và duy nhất trên thế giới dám bước qua vĩ tuyến 17, tiến sâu vào vùng giải phóng Quảng Trị khi khói súng còn chưa dứt. Hình ảnh vị lãnh tụ cao lớn trong bộ quân phục xanh ô liu, sải bước hiên ngang trên cao điểm 241 Tân Lâm, phất cao lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã trở thành biểu tượng bất tử cho ý chí kiên cường.
Chuyến đi ấy không chỉ là một hành trình ngoại giao, mà là bản lĩnh của một vị tổng tư lệnh giữa vùng chiến sự, tiếp thêm sức mạnh cho quân và dân ta tiến tới ngày toàn thắng năm 1975. Khi Việt Nam hoàn toàn giải phóng, Fidel cũng là một trong những nguyên thủ đầu tiên trên thế giới gửi điện chúc mừng, chia sẻ niềm vui khôn xiết của ngày hội thống nhất non sông.
Bản lĩnh của Fidel càng tỏa sáng khi nổ ra cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc và biên giới Tây Nam. Giữa lúc dư luận quốc tế phức tạp, ông đã thẳng thắn lên án chế độ diệt chủng Pôn Pốt và các thế lực bành trướng, bảo vệ hành động chính nghĩa của nhân dân Việt Nam. Đặc biệt, trong suốt cuộc đời cách mạng của mình, Fidel Castro đã có hơn 100 lần đứng trên các diễn đàn đa phương toàn cầu, từ Liên Hợp Quốc đến Phong trào Không liên kết, để bảo vệ công lý cho Việt Nam.
Ông chính là người đã tích cực vận động để Việt Nam tham gia Liên Hợp Quốc vào năm 1977, trở thành thành viên chính thức của tổ chức này. Fidel đã dùng uy tín cá nhân tuyệt đối của mình để yêu cầu cộng đồng quốc tế nhìn nhận đúng đắn về sự chính nghĩa của nhân dân Việt Nam, khẳng định vị thế của một quốc gia quật khởi trên trường quốc tế cho đến tận những ngày cuối đời.
Những công trình biểu tượng và sự hỗ trợ thực thiết trên mọi phương diện đời sống
Tầm vóc vĩ đại của Fidel Castro không chỉ nằm ở những phát ngôn chính trị mà còn hiện hữu trong những công trình kiến thiết quốc gia, những món quà mang tính vật chứng cho tình hữu nghị vô tư. Khách sạn Thắng Lợi tại Hà Nội là một trong những minh chứng sống động nhất, đó là món quà được đích thân các kiến trúc sư và công nhân Cuba sang tận nơi xây dựng bằng cả tình yêu để Việt Nam có nơi đón tiếp khách quốc tế một cách trang trọng sau chiến tranh. Tại miền Trung, Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam Cuba tại Đồng Hới, Quảng Bình mãi mãi là bản anh hùng ca về di sản nhân ái, nơi Fidel dành tặng trang thiết bị hiện đại nhất lúc bấy giờ và cử các y bác sĩ giỏi nhất sang cứu chữa cho nhân dân vùng đất lửa.
Sự hỗ trợ của Fidel còn vươn tới những nhịp cầu hữu nghị từ đường Xuân Mai, hay còn gọi là đường Cuba, đến những cung đường mở mới trên dãy Trường Sơn huyền thoại được chuyên gia Cuba hỗ trợ xây dựng bằng máy móc hiện đại. Đó là những trang trại gà, những giống bò sữa năng suất cao được mang từ Cuba sang để cải thiện đời sống nông dân Việt Nam sau những năm dài kiệt quệ vì bom đạn.
Đặc biệt hơn cả là chiến lược đào tạo nguồn nhân lực tự cường, hơn 2.000 lưu học sinh Việt Nam đã được Cuba đón nhận và đào tạo hoàn toàn miễn phí, tạo nên một hệ sinh thái tri thức Việt Nam Cuba bền vững, những người sau này đã trở thành cầu nối văn hóa và kinh tế quan trọng giữa hai dân tộc.
Trong những thời điểm dịch bệnh hay thiếu hụt vật tư y tế, Fidel đã chỉ đạo gửi vaccine sởi, các loại giống cây trồng, vật nuôi và cả những vật tư quân sự tối thiết yếu, giúp Việt Nam vững vàng hơn trên mọi mặt trận. Sự hỗ trợ ấy không phải là sự ban ơn của một nước giàu, mà là sự chia sẻ của một người anh em đang cùng chịu cảnh bao vây, cấm vận nhưng luôn dành ưu tiên cao nhất cho Việt Nam. Fidel luôn tâm niệm rằng giúp đỡ Việt Nam chính là giúp đỡ chính mình, là thực hiện nghĩa vụ cao cả nhất của một người cộng sản quốc tế.
Fidel trong dòng chảy văn hóa nghệ thuật và di sản tư tưởng cho thế hệ mai sau
Hình tượng Fidel Castro đã trở thành một nguồn cảm hứng bất tận, thẩm thấu sâu sắc vào dòng chảy văn hóa nghệ thuật, phim ảnh và đời sống tinh thần của Việt Nam. Trong thi ca, nhà thơ Tố Hữu đã khắc họa phong thái hiên ngang của ông qua bài thơ "Từ Cuba", miêu tả một Fidel cao lớn nhưng vô cùng gần gũi. Những giai điệu của bài hát "Guantanamera" hay ca khúc "Việt Nam Cuba đoàn kết nhất định thắng" của nhạc sĩ Huy Du đã trở thành âm hưởng quen thuộc, kết nối tâm hồn của nhân dân hai nước.
Trong điện ảnh và các thước phim tài liệu, những hình ảnh Fidel thăm Quảng Trị hay khoảnh khắc ông ăn bát cháo hành bình dị cùng chiến sĩ giải phóng đã trở thành những báu vật truyền thông, giúp thế hệ trẻ hôm nay cảm nhận được hơi ấm của một tình hữu nghị không vụ lợi.
Sách báo Việt Nam qua nhiều thập kỷ đã dành hàng vạn trang viết để nói về Fidel, từ những bài xã luận sắc bén đến những trang hồi ký xúc động của những người từng được gặp ông. Trong hệ thống giáo dục quốc dân, từ cấp tiểu học đến trung học phổ thông, hình ảnh Fidel được trân trọng đặt ở những trang viết trang trọng nhất trong sách giáo khoa Lịch sử và Giáo dục công dân. Các em học sinh lớn lên với những bài học về lòng biết ơn đối với người bạn lớn Fidel, người đã coi Việt Nam như chính quê hương thứ hai của mình. Tư tưởng của ông về sự tự cường, lòng dũng cảm và tinh thần quốc tế vô sản đã trở thành một phần trong chương trình giảng dạy, bồi đắp nhân cách cho bao thế hệ thanh thiếu niên Việt Nam.
Đặc biệt, hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Fidel Castro (1926 - 2026), Viện Kinh tế Văn hóa và Nghệ thuật cùng các nghệ sĩ Việt Nam đã thực hiện tác phẩm nghệ thuật vô cùng độc đáo: bức tranh chân dung lãnh tụ Fidel Castro được ghép lại từ hàng ngàn tấm ảnh nhỏ về cuộc đời lẫy lừng của ông. Mỗi mảnh ghép là một khoảnh khắc ấn tượng, từ những ngày gian khổ trong rừng rậm Sierra Maestra đến những buổi diễn thuyết hùng hồn trên các diễn đàn quốc tế.
Bức tranh dành phần lớn những mảnh ghép cho các khoảnh khắc gắn bó mật thiết của ông với Việt Nam: từ hình ảnh Fidel viếng Bác tại Havana, đến những buổi hội đàm thân mật cùng lãnh đạo nước ta hay những cái ôm nồng hậu dành cho chiến sĩ, lưu học sinh Việt Nam. Đây không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà là một món quà tâm huyết, một "hệ sinh thái ký ức" sống động thể hiện tình cảm sâu sắc, lòng tôn kính và sự gắn kết bền chặt của nhân dân Việt Nam đối với vị lãnh tụ kiệt xuất.
Hình tượng ông hiện hữu qua Công viên Fidel Castro tại Quảng Trị, con đường mang tên ông tại Quảng Bình, hay các tấm pano tại các thành phố lớn. Tất cả không chỉ là sự tôn vinh một nguyên thủ, mà là sự xác tín rằng Fidel là một phần của lịch sử, là biểu tượng sống cao đẹp về tình nhân ái lan tỏa trong mỗi trái tim người Việt. Fidel đã sống, chiến đấu và yêu thương Việt Nam bằng cả trái tim, và giờ đây, ông sống mãi như một người anh hùng lỗi lạc của chủ nghĩa cộng sản quốc tế, một người chiến sĩ trong sáng, gần gũi và bất tử trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Mối quan hệ Việt Nam Cuba sẽ mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững như chính di nguyện của hai vị lãnh tụ kính yêu Hồ Chí Minh và Fidel Castro. Chân dung của ông, từ những trang sách đến những bức tranh ghép hình vĩ đại, sẽ mãi là ngọn đuốc sáng soi cho tình hữu nghị vạn dặm giữa hai dân tộc anh em.
